Rośliny leczniczePiołun pełen goryczy

Piołun pełen goryczy

Piołun to pospolite określenie bylicy piołun, rośliny gatunku Artemisia absinthium L. Łacińska nazwa rodzaju Artemisia pochodzi od Artemidy, greckiej bogini łowów, opiekunki zwierząt, roślinności, gór i lasów. Rodzaj ten należy do rodziny astrowatych Asteraceae i obejmuje około 400 gatunków roślin, które charakteryzują się gorzkim smakiem i aromatycznym zapachem. Wiele bylic to zwyczajne chwasty, porastające nieużytki. Są jednak takie gatunki – jak bylica estragon czy bylica piołun – które mają właściwości lecznicze i walory przyprawowe.

Piołun jest rośliną wieloletnią, rozpowszechnioną niemal w całej Europie, w północnej Afryce, w zachodniej Azji i w Ameryce Płn. W Polsce zaliczany jest do roślin ruderalnych, występuje bowiem przy drogach, miedzach, na nieużytkach, w miejscach kamienistych, na skarpach i zrębach lasów. Lubi słoneczne stanowiska i suche, lekkie, dobrze przepuszczalne gleby. W wielu krajch Europy i w USA piołun jest uprawiany. Rozmnaża się go z nasion lub wegetatywnie, przez kłącza. Wiosną roślina wytwarza szereg przyziemnych rozetek liściowych, z których potem wyrastają pędy kwiatostanowe. Pędy piołunu są srebrzysto owłosione, osiągają wysokość 40-100 cm. Żebrowane łodygi mają pokrój wzniesiony, rozgałęziony, czasem tworzą kępy. Liście piołunu są zróżnicowane: odziomkowe mają długie ogonki i trójkątną lub owalną, dwubądź trzykrotnie pierzastosieczną blaszkę o okrągławych lub lancetowatych odcinkach. Blaszka liści łodygowych, zwłaszcza górnych, jest mniej podzielona (pojedynczo lub podwójnie pierzastosieczna), a liście szczytowe są lancetowate. Zabarwienie górnej powierzchni liści jest szarozielone, a spodniej białawe. Piołun kwitnie od lipca do sierpnia. Wytwarza niepozorne, żółte kwiaty rurkowe, zebrane w zwisające koszyczki. Owocem jest niełupka, nasiona są drobne, jasnobrązowe o kształcie łzy.

Liście i ziele

Liście i ziele piołunu Folium AbsinthiiHerba Absinthii to surowiec lekarski. Zbiór przeprowadza się od lipca do września, a zebrany surowiec można suszyć naturalnie, w przewiewnym, zacienionym miejscu.

Związki czynne

Wyrażenie gorzki jak piołun oddaje szczególną cechę piołunu, jaką jest wyjątkowo silna gorycz. Za tę kwintesencję gorzkiego smaku odpowiadają występujące w piołunie gorycze – absyntyna, artabsyna, anabsyntyna, należące do laktonów seskwiterpenowych. Oprócz nich ziele zawiera flawonoidy (np. artemetynę), garbniki, sole mineralne (sporo potasu) i kwasy organiczne. Obok związków gorzkich, głównym czynnym składnikiem piołunu jest olejek eteryczny, którego zawartość waha się w granicach 0,2-1,5%. Rośliny A. absinthum wytwarzają olejki o różnych chemotypach. Na skład chemiczny olejku piołunu, a także jego koncentrację, wpływają również takie czynniki, jak genotyp, pochodzenie geograficzne, warunki uprawy, termin zbioru, warunki suszenia. Olejki piołunu zawierają zwykle kilkadziesiąt składników, najbardziej typowe to tujon i tujol – związki wykazujące działanie neurotoksyczne, psychoaktywne. Ich udział może sięgać odpowiednio 70 i 10% ogółu składników olejku. W niektórych olejkach piołunu, ze stanowisk w północnych Włoszech, we Francji i w Hiszpanii, nie wykryto obecności tujonu. Stałym składnikiem olejku jest chamazulen, nadający mu barwę zielonkawą do brązowej. W olejku stwierdzono też występowanie takich składników, jak myrcen, felandren, a-pinen, p-cymen, kadinen, bisabolen, limonen, ß-kariofilen, nerol, kamfora, octany sabinylu i chrysantylu i szereg innych. Większość związków występujących w olejku piołunu należy do monoterpenoidów, których udział wynosi zwykle 50-80%. Bylica piołun ma wiele cennych właściwości leczniczych i oczyszczających. Jej składniki, zwłaszcza olejek, substancje gorzkie oraz flawonoidy i garbniki, działają żółciotwórczo, żółciopędnie, przeciwskurczowo, antyseptycznie i przeciwpasożytniczo.

Przeciw robakom, owadom i drobnoustrojom

Piołun od wieków funkcjonuje jako środek przeciw pasożytom i insektom. Jest skuteczny w zwalczaniu owsicy i glist jelitowych oraz pasożytów skóry – wszy i świerzbowców, na które działa toksycznie. Odstrasza pchły, muchy, komary i mole. Pęczki liści piołunu wieszano „przeciw robactwu” w spiżarniach i spichlerzach. Piołun posadzony przy kapuście i drzewkach owocowych chroni je przed owadami. Aktywność piołunu wobec owadów związana jest z obecnością garbników. Ich toksyczne działanie, w stosunku do niektórych owadów, wynika z inicjowania reakcji prowadzących do powstania dużych ilości reaktywnych form tlenu. Ponadto garbniki hamują aktywność enzymów i mogą tworzyć związki toksyczne dla owadów. Swoistą barierę przeciw żerowaniu szkodników tworzą też flawonoidy, pełniące funkcję naturalnych insektycydów i fungicydów. Wyniki badań wskazują na przydatność olejku oraz wyciągów z piołunu do ochrony upraw i zbiorów przed szkodnikami. Stwierdzono, że olejek działa śmiertelnie na przędziorka chmielowca, a rozpylony w powietrzu w dawce 9 ul l-1, już po 48 godzinach powoduje wysoką śmiertelność (80-90%) wołka zbożowego. 10% wodny wyciąg z suchej masy piołunu ogranicza żerowanie samic i samców oprzędzika pręgowanego, szkodnika roślin motylkowych, działa bójczo na larwy i bezskrzydłe samice mszycy grochowej oraz ogranicza żerowanie larw stonki ziemniaczanej. Dorosłe osobniki stonki skutecznie zwalcza 30% wyciąg ze świeżej masy piołunu. Udowodniono, że substancje zapachowe piołunu działają silnie odstraszająco na chrząszcze oprzędzików i samców stonki ziemniaczanej.
Potencjał przeciwdrobnoustrojowy mają olejki piołunu. Wykazują aktywność inhibitującą wzrost patogennych bakterii Escherichia coli, Salmonella enteritidis, Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella pneumoniae, Staphylococcus aureus, szkodliwych drożdży C. albicans i pleśni Aspergillus niger oraz dermatofitów Trichophyton rubrum. Za główny składnik, mający wpływ na hamowanie wzrostu mikroorganizmów przez olejki piołunu, uważany jest tujon.

Na problemy żołądkowe i trawienne

Znane i cenione od stuleci jest działanie piołunu, pobudzające wydzielanie soków trawiennych. Gorycze działają drażniąco na zakończenia nerwów w kubkach smakowych języka i na drodze odruchowej zwiększają wydzielanie soku żołądkowego. Następuje pobudzenie trzustki i wątroby, wzmagające wydzielanie żółci, kwasów żółciowych, enzymów trawiennych i soku jelitowego. Związki goryczowe piołunu powodują rozszerzenie drobnych naczyń błony śluzowej żołądka, co poprawia trawienie i przyswajanie pokarmów. Składniki olejku (tujon, felandren) również przyczyniają się do pobudzenia wydzielania soków trawiennych i ułatwiają przepływ żółci do dwunastnicy. Ziele piołunu działa rozkurczowo na przewód pokarmowy, przewody żółciowe i moczowe. Wykazano, że ekstrakt wodno-metanolowy z ziela Artemisia absinthium ma działanie ochraniające wątrobę. Hipokrates wymieniał piołun jako roślinę skuteczną w leczeniu żółtaczki.

Leki z piołunem

Ziele piołunu jest składnikiem różnych gotowych preparatów farmaceutycznych, wspomagających organizm przy braku łaknienia i dolegliwościach trawiennych. Przykładem są nalewka piołunowa Tinctura Absinthii oraz Zioła poprawiające trawienie Labofarmu. W tej mieszance ziele piołunu występuje z owocami kminku oraz z korzeniami cykorii, arcydzięgla i goryczki.

Środki ostrożności

Wewnętrzne stosowanie przetworów z piołunu powinno być rozważne. Nie należy przekraczać zaleconych dawek i częstotliwości. Przy przedawkowaniu obecny w piołunie tujon wywołuje drgawki, zawroty głowy, wymioty i może być przyczyną niewydolności nerek. Przetworów z piołunu nie wolno podawać matkom karmiącym i kobietom w ciąży. Powoduje przekrwienie narządów wewnętrznych i może wywołać poronienie. Przeciwwskazaniem w przyjmowaniu preparatów z piołunu są też żylaki odbytnicy, choroba wrzodowa, krwawienia z przewodu pokarmowego.

Napar:

Zalać łyżkę ziela piołunu szklanką wrzątku i trzymać pod przykryciem nad parą przez pół godziny, odstawić do naciągnięcia na 10′ i odcedzić. Spożywać 1/2 do jednej łyżki na godzinę przed posiłkami, przez kilka dni. Napar poleca się jako doustny środek przy braku apetytu, niedokwaśności treści żołądka, niewydolności trzustki, niestrawności, przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, połączonych ze zmniejszonym wydzielaniem soków trawiennych i żółci, przy zgadze, odbijaniu się, wzdęciach oraz bólu brzucha, a także przy kolce jelitowej. Wpływa na regulację przemiany materii i wzmacnia organizm. Może być też używany w postaci lewatywy, w przypadku owsicy. Można go stosować zewnętrznie do nacierania i obmywania ciała, gdyż działa odkażająco, a zawarte w piołunie azuleny wpływają na skórę łagodząco, bakteriostatycznie i pielęgnacyjne. Jest również przydatny do czyszczenia rąk ze smarów i olejów.

 class=
Napar z bylicy piołunu. Fot. AdobeStock

Wino piołunowe na apetyt:

3-5 łyżek rozdrobnionego ziela piołunu zalać 1/2 szklanki alkoholu etylowego 40% i pozostawić na 24 h, następnie dodać litr białego wina, odstawić do następnego dnia i przesączyć. Pić 3 razy dziennie po 1 łyżeczce, na 30′ przed posiłkiem.

Absynt

jest najbardziej znanym alkoholowym wyrobem z piołunu oraz z anyżu i kopru włoskiego. To mocny trunek o charakterystycznej zielonkawej barwie. Był modny w środowisku artystycznej bohemy, zwłaszcza w XIX w. Na swoich płótnach utrwalili go Van Gogh i Degas. Został jednak uznany za środek niebezpieczny i silnie uzależniający, powodujący absyntyzm, objawiający się halucynacjami, odrętwieniem i demencją. Za szkodliwe skutki spożywania absyntu obwiniono zawarty w nim tujon. Do 1915 r. w większości państw europejskich i w USA wprowadzono zakaz wytwarzania i sprzedaży absyntu. Badania wykazały jednak, że absynt nie jest w większym stopniu uzależniający i psychoaktywny niż inne alkohole. Obecnie w Unii dozwolona jest jego produkcja i sprzedaż, ale zgodnie z rozporządzeniem WE Nr 1334/2008 z 16 grudnia 2008, w wyrobach alkoholowych wytwarzanych z gatunków Artemisia zawartość a- i ß- tujonu nie może przekraczać 35 mg na kilogram. Poza absyntem piołun stosowany jest też do wyrobu gorzkich likierów żołądkowych i wermutów oraz do aromatyzowania wódek. Nadaje przyjemną gorycz i swoisty zapach.

Autorzy

  • Dr hab. inż. Barbara Wójcik-Stopczyńska jest pracownikiem naukowo-dydaktycznym w Katedrze Ogrodnictwa Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie. Interesuje się roślinami przyprawowymi i leczniczymi. W dorobku naukowym ma prace z zakresu przeciwdrobnoustrojowej aktywności ziół i przypraw oraz mikrobiologicznej jakości świeżych i przetworzonych surowców zielarskich.

  • Mgr Paweł Kiedos jest doktorantem w Katedrze Ogrodnictwa ZUT.

Poprzedni artykułZielony jęczmień
Następny artykułDobroczynne niedźwiedzie grono

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj

Polecane

Najnowsze

Więcej