panacea.pl

:: Zioła Tatr - roślinność piętra turniowego
Panacea Nr 4 (33), październik - grudzień 2010, strony: 8-9


Zioła Tatr - roślinność piętra turniowego

Powoli kończymy naszą tatrzańską wycieczkę. Przeszliśmy od najniższych terenów regla dolnego i górnego do piętra kosodrzewiny, a następnie piętra alpejskiego, aby znaleźć się pośród najwyższych szczytów – w piętrze turniowym.
Krajobraz, który się przed nami roztacza, różni się diametralnie od tego, który widzieliśmy wcześniej. Nie ma tu drzew ani nawet krzewów. Niewielkie roślinki, schowane przed wiatrem i mrozem, widoczne są w załomach skalnych. Stanisław Staszic po wyjściu na Łomnicę tak opisał swoje wrażenia: Na tej wysokości nagle przyrodzenie traci swoją moc najcudowniejszą, moc najwięcej niepojętą, swoją władzę wszczynania, postaczenia i roślinnienia jestestw. Jakże bez tych natura zdaje się martwą, jest smutną, jest okropną. Jest ona i tu zawsze wielką, zawsze nieskończoną, ale dla zmysłów człowieka już zbyt jednostajną, staje się nudną.
Jednak każdemu miłośnikowi Tatr, który choć raz stanął na jednym ze szczytów naszych najwyższych gór, trudno się z taką opinią zgodzić. Piętro turniowe, nazywane też piętrem subniwalnym, w Polsce występuje wyłącznie na terenie Tatr. Jego granice sięgają od około 2300 m n.p.m. po najwyższe szczyty, czyli w Tatrach polskich Rysy (2499 m n.p.m.), a w Tatrach słowackich Gerlach (2655 m n.p.m.). Najpełniej piętro to rozwinięte jest pośród granitowych skał Tatr wysokich, na przykład w okolicy Morskiego Oka. Myli się ten, kto myśli, że na tej wysokości są już tylko skały, kamienie, mchy i porosty. Piętro to posiada najbardziej typową roślinność alpejską, reprezentowaną przez ponad sto dwadzieścia gatunków. Nawet na najwyższych terenach można spotkać około 40 gatunków roślin naczyniowych i wiele zarodnikowych. Rośliny te tworzą niewielkie, niziutkie płaty muraw (kępki), porastających załomy i szczeliny skalne.
Prawie każda skała w piętrze turniowym ozdobiona jest kolorowymi porostami. W piętrze turniowym występują nie tylko porosty o plesze skorupiastej (choć tych jest najwięcej), ale także krzaczkowatej i listkowatej. Szczególnie interesujący jest tworzący geometryczne żółte kształty wzorzec geograficzny Rhizocarpon geographicum, jak również listkowata kruszownica skórzasta Umbilicaria crustulosa i zielona krzaczkowata odnożyca karpacka Ramalina carpatica.
Porosty w górach mają przede wszystkim funkcje pionierskie. W wyniku oddziaływania kwasów porostowych na pokryte przez nie skały, dochodzi do ich chemicznego wietrzenia.Co więcej, mikroskopijnych rozmiarów plecha, wrastająca w skały, powoduje ich mechaniczne uszkodzenia. Powstała warstwa zwietrzeliny jest doskonałym podłożem dla mszaków, a nawet roślin naczyniowych. Najczęściej występującymi mchami są naleźlina skalna Andreaea rupestris, skalniczek Racomitrium lanuginosum i nibybielistka długolistna Paraleucobryum longifolium.
Głównym zbiorowiskiem roślinnym piętra subniwalnego jest zespół boimki dwurzędowej Oreochloetum distichae subnivale lub inaczej Distichetum subnivale. W stromych i wilgotnych żlebach możemy spotkać płaty Luzuletum alpino-pilosae. W dolnej części tego piętra występują rośliny charakterystyczne dla piętra alpejskiego. Możemy tu znaleźć między innymi dzwonek alpejski Campanula alpina, kuklik rozesłany Geum reptans, pierwiosnek maleńki Primula minima, skalnicę naprzeciwlistną Saxifraga oppositifolia, starca karpackiego Senecio carpaticus, szczawióra alpejskiego Oxyria digyna.
Jednak spacerując po najwyższych szczytach tatrzańskich, powinniśmy zwrócić naszą uwagę na wiele roślin charakterystycznych tylko dla tego piętra: lepnicę bezłodygową Silene acaulis, goryczkę przezroczystą Gentiana frigida, jaskra lodnikowego Ranunculus glacialis, naradkę tępolistną Androsace obtusifolia, starca kraińskiego Senecio carniolicus, skalnicę mchowatą Saxifraga bryoides oraz odgiętolistną Saxifraga retusa, warzuchę tatrzańską Cochlearia tatrae.
Rosnąc na tak dużych wysokościach, rośliny musiały się przystosować do trudnych warunków atmosferycznych. Średnia temperatura roczna wynosi -2oC, a średnia pokrywa śnieżna ma niewiele mniej niż 3 m grubości. Śnieg może tu zalegać nawet przez 290 dni w roku. Znacznie wzrasta intensywność promieniowania słonecznego, ilość opadów oraz wilgotność powietrza.
W związku z tak ekstremalnymi warunkami, większość roślin w piętrze turniowym ma niewielkie rozmiary. Silnie przylegają do podłoża, przyjmując charakterystyczną postać poduszkową lub darniową. Zmniejszają w ten sposób powierzchnię, która bezpośrednio narażona jest na wszystkie negatywne działania mikroklimatu. Rośliny typowo poduszkowe to lepnica bezłodygowa Silene acaulis i mokrzyca rozchodnikowa Minuartia sedoides, natomiast darniowe to skalnica nakrapiana Saxifraga aizoides i rogownica szerokolistna Cerastium latifolium. Są także takie gatunki, które w zależności od warunków siedliskowych mogą przyjąć postać darniową lub poduszkową: skalnica darniowa Saxifraga moschata i skalnica tatrzańska S. wahlenbergii.
Jakby w odpowiedzi na bardzo krótki okres wegetacyjny, wszystkie rośliny najwyższego piętra są wieloletnie.
W piętrze turniowym nie znajdziemy roślin z ludową tradycją zielarską ani takich, które wykorzystywałaby współczesna nauka w celach farmaceutycznych. Po prostu najwyższe szczyty Tatr dla miejscowej ludności były do niedawna niedostępne. Pierwszy zapis o wycieczce w Tatry, w celach turystycznych, pochodzi z roku 1565. Beata z Kościeleckich Łaska, żona Olbrachta, udała się do Zielonego Stawu Kieżmarskiego. Dopiero w roku 1615 zanotowano pierwsze wejścia na szczyt tatrzański. Dawid Frolich z Kieżmarku zdobył najprawdopodobniej Sławkowski Szczyt (2453 m). Co więcej, pierwsza naukowa botaniczna wycieczka w Tatry zanotowana została dopiero w XVIII w. Nie ma więc ludowych przesłanek do tego, aby gatunkami tatrzańskimi interesowała się współczesna farmakologia. A najważniejsze jest to, że wszystkie rośliny najwyższego piętra są chronione, nie mogą być więc źródłem jakiegokolwiek surowca roślinnego.

Omieg kozłowiec
Doronicum clusii
To wieloletnia bylina, osiągająca maksymalnie 30 cm wysokości. Należy do rodziny Asteraceae. Stosunkowo gruba, nierozgałęziona łodyga, w całości jest gęsto owłosiona. Wyrasta z różyczki liściowej. Liście te posiadają ogonki i są jajowate (całobrzegie lub ząbkowane). Liście łodygowe są naprzemianległe, lancetowate i siedzące. Wszystkie liście są gęsto pokryte z każdej strony szorstkimi włoskami. Na szczycie łodygi w połowie czerwca wyrasta pojedynczy żółty koszyczek kwiatowy. Osiąga on średnicę nawet 6 cm. Na zewnątrz znajdują się języczkowate kwiaty żeńskie, a w centrum obupłciowe kwiaty rurkowate. Owocem jest niełupka z żółtym puchem kielichowym. Doronicum clusii nazywany jest przez górali „kozim zielem”. Byli oni przekonani, że likwiduje ono zawroty głowy i dlatego jego kłącze chętnie zjadane jest przez kozice.

mgr Dominika Kustosz

Autorka jest doktorantką w PAN. Pochodzi z Krakowa, jest biologiem, dziennikarką, fotografem. Jej pasją są podróże i góry.

Wybrane piśmiennictwo:
Barczyk G., Jakubowski R., Piechowski A., Żurawska G. Bedeker tatrzański. PWN, Wwa 2000 ; Chwaściński B. Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Sport i Turystyka, Wwa 1979; Cisło G. Przyroda Tatr. Przewodnk po wystawie. Muzeum Tatrzańskie, Zakopane 2007; Fabijanowski J. Lasy tatrzańskie, w: Szafer W. [red.]. Tatrzański Park Narodowy. PAN, Kraków 1955; Mirek Z. Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego. Wyd. TPN, Kraków - Zakopane 1996; Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H. Kwiaty Tatr. Multico, Wwa 2003; Paryski W., Radwańska- Paryska Z. Wielka encyklopedia tatrzańska. Wyd. Górskie, Poronin 1995; Pawłowski B. Flora Tatr, t. I. PWN, Wwa 1956; Staszic S. Rozprawa piąta o Krapaku Wielkim. „Roczniki Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk”, t. 8, Wwa 1812; Szweykowscy A. i J. Słownik botaniczny. Wiedza Powszechna, Wwa 2003; Volak J., Stodola J. Rośliny lecznicze. POW, Wwa 1992.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=3302