panacea.pl

:: Kwiaty jadalne - Nasturcja większa Tropaeolum majus L.
Panacea Nr 2 (31), kwiecień - czerwiec 2010, strony: 20-21


Kwiaty jadalne
Nasturcja większa Tropaeolum majus L.

Należy do rodziny nasturcjowatych Tropaeolaceae. Inne określenia tego gatunku, to m.in. nasturcja ogrodowa, nasturcja wielka, nasturcja hiszpańska, a także rzeżucha peruwiańska lub rzeżucha indiańska. Nazwa rodzaju pochodzi od łacińskich słów nasum (nos) i torquere (wykrzywiać twarz w grymasie). Nasturcja uprawiana w naszym klimacie jest rośliną jednoroczną, natomiast w miejscach swojego pochodzenia, czyli w górzystych rejonach Ameryki Środkowej i Południowej, jest byliną. W andyjskiej medycynie ludowej nasturcja od dawna wykorzystywana jest jako lek ziołowy o właściwościach dezynfekujących, środek wspomagający gojenie się ran, pomagający przy schorzeniach oskrzeli i płuc, antybiotyk oraz jako środek przeciwdziałający szkorbutowi.
W roku 1684 Holender Bewerning sprowadził nasturcję do Europy, gdzie bardzo szybko zyskała status popularnej rośliny ogrodowej. Pierwsze wzmianki na temat wykorzystania nasturcji Nasturtium maior w medycynie naturalnej odnajdujemy w Herbarium Rostiusa z Lund, pochodzącym z 1610 r.
Kwiaty nasturcji są duże (4-5 cm średnicy), szerokolejkowate, dwubocznie symetryczne, osadzone na długich szypułkach, złożone z 5 płatków. Z jednej z działek kielicha wyrasta długa ostroga – miodnik (do 28 mm długości). Nasturcja kwitnie od czerwca do pierwszych jesiennych przymrozków. Kwiaty mogą być pojedyncze, półpełne lub pełne, w szerokiej gamie ciepłych odcieni żółci, pomarańczy, czerwieni i brązu.
Obecnie można spotkać wiele form i odmian gatunku. Poza wielkością i barwą kwiatów, różnią się one także kształtem i wybarwieniem liści oraz pokrojem roślin. Obok form pnących (var. altum), o długości pędów do 5 m, występują odmiany krzaczaste (var. nanum), dorastające do 30 cm wysokości. Pędy nasturcji są mięsiste, grube i kruche. Liście są tarczowate, długoogonkowe, o gładkich brzegach, a ogonki liściowe okręcają się wokół podpór. Łodygi mają zdolność ukorzeniania się po zetknięciu z ziemią. Korzeń jest krótki, rozgałęziony. Owocem nasturcji jest rozłupnia, rozpadająca się na trzy jednonasienne, zielonożółtawe, później szarożółtawe rozłupki.

Surowcem zielarskim
są kwiaty nasturcji Flos Tropaeoli, liście Folium Tropaeoli, ziele Herba Tropaeoli oraz zielone lub dojrzałe nasiona Semen Tropaeoli. Surowiec znajduje zastosowanie w medycynie, kosmetyce, w kuchni i w ogrodzie. Nasturcja jest rośliną powszechnie wykorzystywaną

w fitoterapii
W celach leczniczych ze świeżego i suchego ziela przygotowuje się wodne, octowe i alkoholowe wyciągi, syropy na bazie naparów i maceratów, spirytus nasturcjowy i inne. Dzięki wysokiej zawartości różnych związków biologicznie czynnych, szczególnie tioglikozydów (glukozynolanów), posiada właściwości przeciwskurczowe, antyszkorbutowe i antyseptyczne. Działa wykrztuśnie, ponadto dezynfekująco na układ moczowy i pokarmowy. Nasturcja charakteryzuje się wysoką zawartością glukozynolanu benzylu (glukotropaeolina). W przewodzie pokarmowym następuje enzymatyczna hydroliza tego związku, w wyniku czego powstaje izotiocyjanian benzylu, związek ograniczający wzrost bakterii powodujących zapalenie dróg moczowych. Aby zapewnić wystarczającą ilość aktywnego izotiocyjanianu benzylu w moczu, powinno się przyjmować dziennie co najmniej 150 mg glukotropaeoliny. Do użytku wewnętrznego sporządza się granulki ze sproszkowanych nasion powleczonych cukrem. Izotiocyjanian benzylu stosowany jest także przy zakażeniach dróg oddechowych oraz przy grypie. W tkankach roślinnych rozkład glukozynolanów zachodzi pod wpływem enzymu mirozynazy, aktywowanego przez kwas askorbinowy, co również prowadzi do powstawania olejków gorczycznych (izotiocyjaniany). Ze względu na obecność wyżej wymienionych związków, nasturcji przypisywane jest ostatnio działanie antynowotworowe.
Ekstrakt z nasturcji należy do bardzo ważnej grupy preparatów roślinnych zawierających siarkę, stosowanych do pielęgnacji skóry, włosów ze skłonnością do przetłuszczania się, hamujących łojotok, wzmacniających włosy oraz zapobiegających ich wypadaniu. Sok z liści wykazuje działanie przeciwświądowe.
Nasiona charakteryzują się wysoką zawartością kwasu erukowego, głównego składnika oleju Lorenza, wykorzystywanego w leczeniu adrenoleukodystrofii (ALD).
Kwiaty są bogate w naturalne barwniki roślinne – polifenole (406 mg·100g-1 św.m.) i karotenoidy. Z polifenoli w największych ilościach występują flawonoidy (flawonole i antocyjany). Zawartość antocyjanów w płatkach nasturcji wynosi 72 mg·100g-1 św.m., z czego 91% stanowi pelargonidyna. Z karotenoidów najczęściej wymieniane są luteina, alfa-, beta- i gamma- karoten oraz zeaksantyna. Kwiaty nasturcji charakteryzują się wysoką zawartością związków mineralnych (siarki, fosforu) i witaminy C (71,5 mg·100g-1 św.m.), ponadto wysoką aktywnością antyoksydacyjną (ABTS - 458 µmTE·g-1 św.m., DPPH – 91,87 µmTE·g-1 św.m.). Ziele nasturcji jest także cennym źródłem fitoncydów. Ze względu na wysoką zawartość wielu biologicznie aktywnych związków chemicznych, kwiaty nasturcji mogą stanowić cenny składnik naszej diety oraz surowiec wykorzystywany w produkcji żywności funkcjonalnej. Nasturcja jest rośliną o wysokich walorach kulinarnych. Swój charakterystyczny ostry, pieprzowy smak i aromat zawdzięcza wysokiej zawartości glukozynolanów (glukozynolatów). Z jej liści i kwiatów można przygotować bardzo smaczne i odżywcze sałatki lub stosować je jako pikantny dodatek do surówek z warzyw liściowych i zielonej sałaty.


Kwiaty nasturcji dodawane są do zup, mięs, dań mącznych (np. utarte z oliwą w pikantnym makaronie) oraz past – do smarowania pieczywa. Mogą być też smażone w cieście naleśnikowym.

W Kanadzie bardzo popularne są świeże kwiaty nasturcji, faszerowane białym serem, przyprawianym na różne sposoby. Nierozwinięte pąki kwiatowe w łagodnej marynacie octowej stanowić mogą wartościową namiastkę kaparów, a niedojrzałe, drobno posiekane owoce można dosypywać do sosu tatarskiego zamiast chrzanu. Kwiaty nasturcji stanowią barwny akcent potraw ze szpinaku, doskonale nadają się do ozdabiania półmisków z wędlinami, serami, mięsami na zimno i potrawami warzywnymi. Liście i pędy służą do przyrządzania octu ziołowego, a kwiaty - octu kwiatowego.

dr hab. inż. Monika Grzeszczuk, mgr inż. Anna Kawecka
- Zakład Technologii Rolnej i Przechowalnictwa Zachodniopomorskiego
Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie
dr hab. inż. Dorota Jadczak, prof. nadzw. - Zakład
Warzywnictwa Zachodniopomorskiego Uniwersytetu
Technologicznego w Szczecinie

Piśmiennictwo:
Anonymous. Bukiet smaków. „Przegląd Gastronomiczny”, 5:22/2005; Breme K., Fernandez X., Meierhenrich U. J., Brevard H., Joulian D. Identification of new, odor - active thiocarbamates in cress extracts and structure - activity studies on synthesized homologues. „J. Agric. Food Chem.” 55:1932-38/2007; Breme K., Guillamon N., Fernandez X., Tournayre P., Brevard H., Joulian D., Berdagué J. L., Meierhenrich U. J. First identification of O,S-diethyl thiocarbonate in indian cress absolute and odor evaluation of its synthesized homologues by GC-sniffing. „J. Agric. Food Chem.” 57:2503-07/2009; Burnie D. Rośliny. Wyd. Arkady, Wwa 1991; Carlson K. D., Kleiman R. Chemical survey and erucic acid content of commercial varieties of nasturtium, Tropaeolum majus L. „Journal of the Americal oil Chemists Society” 70 (11):1145-48/1993; Carbonari V. B., Vieira M. C., Heredia N. A. Z., Marchetti M. E. Phosporus and chicken manure on development and yield of Tropaeolum majus L. „Rev. Bras. Pl. Med.” 8:71-77/2006; Chmiel H. Uprawa roślin ozdobnych. PWRiL, Wwa 2000; Chojnowscy E. M. Najpiękniejsze kwiaty letnie. Wyd. Multico, Wwa 2002; Clevely A. Zioła w ogrodzie i w doniczce. Świat Książki, Wwa 2003; Dżugan M. Znaczenie warzyw kapustnych w profilaktyce nowotworów. „Zdr. Publ.” 117 (3):397-401/2007; Garzón G. A., Wrolstad R. E. Major anthocyanins and antioxidant activity of Nasturtium flowers (Tropaeolum majus). „Food Chem.” 114:44-49/2009; Jens L., Birger L. M. Synthesis of Benzylglucosinolate in Tropaeolum majus. „Plant Physiology” 102:609- 13/1993; Kleinwächter M., Schnug E., Selmar D. The glucosinolate-myrosinase system and screening for clones feasible for pharmaceutical utilization. „J. Agric. Food Chem.” 56:11165-70/2008; Kohlműnzer S. Farmakognozja. PZWL, Wwa 2007; Michalik B. Flawonoidy i nie tylko. „Żyjmy dłużej”, 4(56)/2009; Niizu P. Y., Rodriguez-Amaya D. B. Flowers and leaves of Tropaeolum majus L. rich sources of lutein. „Journal of Food Science” 70:605-09/2005; Nowiński M. Dzieje roślin uprawnych i ogrodowych. PWRiL, Wwa 1977; Podgórscy B i A. Polski zielnik kulinarny. Wyd. Kurpisz, Poznań 2004; Rahden-Staroń I. Naturalne substancje antymutagenne i antykancerogenne. „Postępy Biochemii” 3-4:16-22/1990; Sadowska A., Obidowska G., Rumowska M. Toksyczne czynniki środowiskowe i metody ich wykrywania. Wyd. SGGW, Wwa 2000, ss. 82-87; Stary F., Jin?sek V. Rośliny lecznicze. PWRiL, Wwa 1979; Strzelecka H., Kowalski J. [red.] Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000; Wielgosz T. Wielka księga ziół polskich. Wyd. Elipsa, Poznań 2004; Volak J., Stodola J. Rośliny lecznicze. PWRiL, Wwa 1987.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=3106