panacea.pl

:: Lecznicze właściwości szczodraka krokoszowatego
Panacea Nr 1 (30), styczeń - marzec 2010, strony: 26-27


Lecznicze właściwości szczodraka krokoszowatego

Według podań ludowych z Ałtaju, korzeń szczodraka dźwiga człowieka z 14 chorób i napełnia go młodością…

Szczodrak krokoszowaty lub leuzea krokoszowata Rhaponticum carthamoides (Willd., Iljin Leuzea carthamoides DC) jest byliną należącą do rodziny astrowatych Asteraceae. W stanie dzikim występuje na Syberii, w środkowej Azji i w północnej Mongolii. Najlepiej rośnie w rejonach górskich, na wysokości powyżej 1500 m. Od wielu lat jest uprawiany w rejonie Moskwy, Nowosybirska, w Rumunii, w Słowacji, a także w Polsce (Niedworok i Jankowska). Roślina nazywana jest przez mieszkańców Syberii „korzeniem marala”. Cervus elaphus maral to azjatycki podgatunek jelenia, dla którego leuzea jest ulubionym pożywieniem (Sarwa 1992, 1995, 2001). Zwierzę to żyje w skrajnie nieprzyjaznych warunkach (niska temperatura, długotrwałe okresy suszy), lecz odżywiając się szczodrakiem, wykazuje dużą siłę i wytrzymałość (Lamer-Zarawska 2001). W końcu XIX w. syberyjski podróżnik G. Poganin zwrócił uwagę na leuzeę jako na stymulator energii mięśni. Pierwsze badania farmakologiczne przeprowadzono dopiero w 1946 r. (biochemiczne w 1941 r.). Pierwszy preparat, nalewka z leuzei, pojawił się w aptekach w 1955 r. (Czikow i Łaptiew). Badania farmakologiczne nad leuzeą potwierdziły informacje znachorów, dotyczące jej cennych właściwości (Sarwa 2001).

Opis botaniczny
Leuzea krokoszowata wykształca zdrewniałe, grube, poziome kłącze o grubości od 0,6 do 2,6 cm, z którego wyrastają liczne, długie i cienkie korzenie. Kłącze wydziela swoisty żywiczny zapach (Grochowski), ma barwę od brązowej do ciemnobrunatnej (www.ogrody.agrosan.pl/ciecinski/ szczodrak). Z podziemnego kłącza co roku wyrasta rozeta dużych, pierzastosiecznych lub wcinano - klapowanych, ogonkowych liści. Ma do 100 cm długości i 25 cm szerokości. Kształt liści może być zróżnicowany nawet u tego samego osobnika (www., jw.). Liście na łodydze są w zarysie eliptyczne lub podługowato jajowate, stopniowo zmniejszają się ku wierzchołkowi (Cicin). Ułożone są skrętolegle, dolne są zawsze ogonkowe, a górne siedzące (Grochowski). Blaszka liściowa może być naga lub słabo pajęczynowato owłosiona (Cicin). Szczodrak tworzy okazałe kępy, składające się z wielu wzniesionych, nierozgałęziających się, drobno bruzdkowanych łodyg, wysokości 50-180 cm. Pędy kwiatowe zakończone są kwiatostanami – koszyczkami o średnicy od 3 do 8 cm. Okrywa koszyczka składa się z dachówkowato ułożonych listków. Kwiaty są fioletowopurpurowe, wszystkie rurkowe. Leuzea kwitnie od drugiego roku uprawy w lipcu lub na początku sierpnia (w obwodzie moskiewskim w czerwcu). Kwiaty po zapyleniu zawiązują owoce typu niełupki. Jest brązowa, czterograniasta, z wieńcem pierzastych szczecinek o długości 6-8 mm i szerokości 3-4 mm. Masa 1000 niełupek waha się od 11 do 19 g.

Surowiec zielarski
to kłącze i korzeń leuzei Leuzeae rhizoma et radix (Strzelecka i Kowalski). Kłącze z korzeniami zbiera się (wykopuje) późną jesienią, w końcu trzeciego roku uprawy. Surowiec oczyszcza się z ziemi, myje, kroi i suszy w temperaturze 35-40°C (Niedworok i Jankowska). Właściwie zebrany i wysuszony surowiec to kłącze długości 12 cm, grubości 1,8 cm u roślin dziko rosnących, do 3 cm u roślin uprawnych, ze śladami odciętych łodyg (www.fito.nizky.ru/special/ misc/leuzea_carthamoides.phtml), na przełomie koloru brudnożółtego, ze słabym, swoistym, lekko żywicznym zapachem (Grochowski). Wydajność powietrznie suchego surowca wynosi około 40%, plon suchych korzeni to 2 t z ha (Czikow i Łaptiew). Suche kłącze i korzenie można przechowywać do 3 lat, bez utraty aktywności biologicznej (Niedworok i Jankowska).

Skład chemiczny
kłączy i korzeni jest złożony. W surowcu tym wstępują fitoekdyzony, wśród nich około 1,5% ekdisteroli, glikozydów, flawonoidów, garbników. Obecne są także żywice, olejki eteryczne, karotenoidy, witamina C, sole potasowe, fosforowe i szczawiany wapnia (Samochowiec). Na szczególną uwagę zasługują fitoekdyzony. Jest to grupa związków, zlokalizowana pierwotnie w świecie zwierzęcym, określana jako juwenilne hormony owadzie, ze względu na właściwości indukowania przepoczwarzania się owadów. Pod względem chemicznym są to polihydroksysteroidy o różnej długości łańcucha bocznego, wykazujące strukturalne podobieństwo do znanych steroli (cholesterol, ergosterol) lub fitosteroli (Lamer- Zarawska). Niedawno zwrócono uwagę na możliwość wykorzystania nasion szczodraka (niełupek) jako źródła substancji biologicznie aktywnych, zwłaszcza ekdysteroidów i steroli. Na podstawie badań prowadzonych w Polsce stwierdzono, że zawartość ekdysteronu w nasionach zależała od miejsca ich osadzenia w owocostanie i była istotnie większa w niełupkach pochodzących z zewnętrznej części koszyczka. Ponadto nasiona pozyskiwane z roślin czteroletnich charakteryzowały się istotnie większą zawartością ekdysteronu i steroli niż nasiona roślin dwu- i trzyletnich (Geszprych i Węglarz). Prace badawcze prowadzone nad szczodrakiem wykazały, że liście są bogatszym źródłem flawonoidów niż kłącza i korzenie (Skiba i Węglarz).

Działanie i zastosowanie
W medycynie ludowej na Syberii odwar z kłączy stosowano jako lek wzmacniający u przybyszów spoza regionu i u ludzi w podeszłym wieku.

Preparaty szczodraka wykazują działanie pobudzające centralny system nerwowy, są antagonistami środków nasennych, podwyższają ciśnienie krwi, rozszerzają naczynia obwodowe.

Stosowanie nalewki z kłączy poprawia zdolność do pracy oraz polepsza samopoczucie. Nie stwierdzono przy tym działań ubocznych. Preparaty z kłączy i korzeni poleca się również alkoholikom, zwłaszcza w przypadku depresji (Grochowski). W badaniach farmakologicznych, biochemicznych, klinicznych udowodniono działanie adaptogenne surowca, także anaboliczne, immunostymulujące, przeciwdepresyjne, a nawet przeciwnowotworowe (Lamer-Zarawska). Nalewka z korzenia szczodraka w istotny sposób łagodzi objawy depresji, bez wywoływania niepożądanych objawów towarzyszących większości stosowanych leków antydepresyjnych. Stwierdzono również korzystny wpływ stosowania nalewki w schizofrenii (Samochowiec). Długotrwałe stosowanie leków ze szczodraka może spowodować jednak trwałe podwyższenie ciśnienia tętniczego, zwolnienie rytmu i zwiększenie amplitudy pracy mięśnia sercowego (www.ogrody, jw.). W weterynarii nalewka ze szczodraka stosowana jest przy rozstroju nerwowym i jako środek stymulujący przy osłabionych funkcjach różnych organów. Dawka jednorazowa dla kota wynosi 3-5 kropli, a dla psa 10-15 kropel dziennie (www. ogrody, jw.). Szczodrak jest także cenną rośliną paszową. Zawiera dużo białka, cukrów prostych, witaminy C, a także kwas foliowy i karoten (www.ogrody, jw.).

Uprawa
„Korzeń marala” z powodzeniem można uprawiać w Polsce – nie tylko w górach, także na niżu (Sarwa). Plantacje należy zakładać na glebach o dobrych stosunkach wodnych. (Niedworok i Jankowska). Szczodrak, jako roślina wysokich gór, nie boi się mrozu. Lubi stanowiska nasłonecznione. W cieniu rośnie słabo i rzadko kwitnie (www.ogrody, jw.). Glebę pod siew przygotowuje się jak pod rośliny okopowe. Korzystne jest przyoranie roślin motylkowych i wieloletnich traw. Przed orką stosuje się na glebach średnio zasobnych 20-30 t rozłożonego obornika lub kompostu, razem z nawozami mineralnymi – 60 kg fosforu oraz 30 kg potasu i 30 kg azotu na 1 ha (Czikow i Łaptiew). Nasiona szczodraka wysiewa się wczesną wiosną lub jesienią 20-30 kg na 1 ha (Niedworok i Jankowska), najlepiej od razu na miejsce stałe, gdyż rośliny źle znoszą przesadzanie i długo chorują (www.ogrody, jw.). Wczesną wiosną wysiewa się nasiona stratyfikowane. Głębokość siewu wynosi 1,5-3 cm, odległość między rzędami 45 cm (Czikow i Łaptiew). W dobrych warunkach pogodowych wschody pojawiają się po 9-20 dniach od siewu (Niedworok i Jankowska). Rośliny szczodraka najlepiej rosną w rozstawie 45x45 cm lub 60x60 cm. W okresie suszy szczodrak powinien być podlewany, aby nie zasychały liście (www.ogrody, jw.). Na plantacjach wieloletnich konieczne jest usuwanie i niszczenie wszystkich resztek ubiegłorocznej masy roślinnej, by zapobiec rozwojowi chorób i szkodników (Cicin).

dr Grażyna Zawiślak
- Katedra Warzywnictwa i Roślin Leczniczych AR w Lublinie

Piśmiennictwo:
Cicin N. W. Atlas lekarstvennych rastenij. Wyd. GIML, Moskwa 1962; Czikow P., Łaptiew J. Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. PWRiL, Wwa 1987; Grochowski B. Leuzea krokoszowata. „Wiadomości Zielarskie”, nr 4/1990; Geszprych A., Węglarz Z. Accumulation of biologically active compounds in the seed Rhaponticum carthamoides (Willd.) Iljin cultivated in Poland. „Folia Horticulturae”, nr 14/1/2002; Lamer-Zarawska E. Leki roślinne immunotropowe i adaptogenne. „Wiadomości Zielarskie”, nr 10/1997; Lamer- Zarawska E. Rośliny adaptogenne w walce ze stresem. „Wiadomości Zielarskie”, nr 1/2001; Niedworok J., Jankowska B. Leuzea krokoszowata - właściwości farmakologiczne. „Wiadomości Zielarskie”, nr 10/1997; Samochowiec L. Kompendium ziołolecznictwa. Wyd. Med. Urban & Partner, Wrocław 2002; Sarwa A. Dalekowschodnie rośliny lecznicze w ogródku i na działce. Almaprint, Katowice 1992; Sarwa A. Tajemnice czterystu ziół. Wyd. Karat, Tarnów 1995; Sarwa A. Leksykon roślin leczniczych. KiW, Wwa 2001; Skiba A., Węglarz Z. Accumulation of the biomass and some polyphenolic compounds in Rhaponticum carthamoides (Willd.) Iljin. Ann. Warsaw Agricult. Univ. - SGGW, „Horticult. Landsc. Architect.” 20/1999; [red.] Strzelecka H., Kowalski J. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000; www.fito.nizhny. ru/special/misc/leuzea carthamoides. phtml; www.ogrody.agrosan. pl/ciecinski/szczodrak/.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=3010