panacea.pl

:: Rośliny w Piśmie Świętym
Panacea Nr 2 (19), kwiecień - czerwiec 2007, strony: 32-34


Rośliny w Piśmie Świętym

Dokończenie. W poprzednim numerze Panacei opublikowaliśmy pierwszą część poświęconą roślinom występującym w Piśmie Świętym – w Starym Testamencie. Zanim przedstawimy część drugą, dotyczącą Nowego Testamentu, przypominamy najważniejsze uwagi Autorów, dotyczące roślin biblijnych w ogóle.

Wjazd Chrystusa do Jerozolimy - Pietro Lorenzetti, ok. 1330 r.
Biblia nie jest dziełem, które w jakimkolwiek zakresie odnosi się do problemów związanych z botaniką lub ziołolecznictwem. Wspomniane w Starym i Nowym Testamencie rośliny mają bogatą symbolikę. Nie można określeń odnoszących się tam do roślin przyjmować dosłownie, gdyż najczęściej pełnią one symboliczną rolę, pomagając w objaśnieniu teologicznej lub moralnej treści. Każde słowo zawarte w Piśmie Świętym niesie bogactwo znaczeń.
W okresie powstawania tekstów biblijnych nazewnictwo dotyczące roślin nie było ściśle ustalone. Dopiero w końcu XVIII w. Karol Linneusz opracował podstawy nomenklatury i systematyki. Mimo tych trudności, podejmowane są liczne próby uporządkowania biblijnych roślin według współczesnej nomenklatury botanicznej. Jest to fascynujące zagadnienie zarówno dla osób mających codzienny kontakt z Biblią, jak i profesjonalnie związanych z botaniką, fitoterapią, rolnictwem czy ogrodnictwem.
Z tekstów biblijnych wyłoniono ponad 100 nazw roślin. Występują one w różnych kontekstach. Zwykle są to tylko pojedyncze gatunki roślin, na przykład oliwka, kminek, lub określenia zbiorowe – osty, ciernie, kwiaty. Przedstawiamy gatunki, które można zidentyfikować. Podajemy konteksty, w jakich zostały one użyte w tekście.

W Nowym Testamencie
W czterech Ewangeliach i w Apokalipsie św. Jana znajdujemy stosunkowo niewiele odniesień do roślin. W Ewangelii św. Marka występują cztery gatunki, u św. Jana i u św. Łukasza po jedenaście, a u św. Mateusza dwanaście. Niektóre rośliny powtarzają się w tekstach ewangelicznych. W sumie można zidentyfikować około 20 gatunków. Wiele roślin spotyka się ponownie, gdyż wymienione były w Starym Testamencie. Tu mają jednak przeważnie zupełnie inne znaczenie i niosą odmienne przesłanie. Poniżej przedstawiamy gatunki, które bez większych trudności można zidentyfikować w tekstach ewangelicznych. Omawiamy je w porządku alfabetycznym, zgodnie z polskimi nazwami. Stosunkowo niewielka liczba tych gatunków pozwala nie tylko na wyjaśnienie kontekstu i sensu, w jakim zostały użyte w tekście biblijnym, ale także – co powinno szczególnie zainteresować czytelnika – na informacje dotyczące obecnego ich znaczenia i zastosowania. Liczby w nawiasach przy nazwach roślin informują, ile razy roślina została wymieniona.
Aloes (1) Aloe vera L.
Namaszczenie ciała Jezusa przez Nikodema wonną mieszaniną, w skład której wchodził wyciąg z aloesu. Obecnie w lecznictwie stosowane są sok, żel i miazga z liści, które wykazują działanie immunostymulujące. Wykorzystywany jest również stężały sok z liści aloesu, zwany aloną, o działaniu przeczyszczającym.
Figi (18) Ficus carica L.
Przykład dobrych owoców, które daje tylko dobre drzewo, tak jak dobre uczynki może spełniać tylko dobry człowiek. Drzewa figowe uprawiane są na terenach o klimacie ciepłym, w celu otrzymania wartościowych owoców spożywanych w stanie świeżym lub suszonym. Zalecane przez dietetyków jako środek lekko przeczyszczający.
Crataegus sp. - Głóg
Głogi (2) Crataegus sp.
Być może cierniste gałązki tego gatunku znajdowały się w koronie cierniowej. Obecnie głogi (kwiaty z liściem i owoce) znajdują zastosowanie w lecznictwie jako środki skutecznie łagodzące i usuwające dolegliwości układu krążenia, np. w zaburzeniach akcji serca i tak zwanym sercu starczym. Leki oparte na tych surowcach można stosować przez dłuższy okres, osiągając pozytywne wyniki.
Gorczyca (1) Brassica nigra L.
Metafora rozwijającego się małego ziarenka w okazałą roślinę – tak jak przepowiadana przyszłość Kościoła, który początkowo stanowiła tylko mała grupka ludzi. Ziarenko gorczycy w tym znaczeniu jest jednak ciągle przedmiotem dyskusji. Obecnie nasiona gorczycy stanowią zarówno przyprawę, jak i surowiec dla przemysłu spożywczego i farmaceutycznego. Powodują pobudzenie wydzielania soku żołądkowego oraz usprawniają trawienie. Stosowane zewnętrznie w postaci okładów z papki rozdrobnionych nasion, działają rozgrzewająco w bólach reumatycznych.
Hyzop (1) Origanum maru L., O. syriacum L. i inne gatunki.
Symbol oczyszczenia. Pachnące olejkami zioła, zbierane z tych gatunków, stosowane były w obrzędach rytualnych. Nazwa nie ma większego związku z oficjalną nazwą, jaka obecnie odnosi się do hyzopu lekarskiego Hysopus officinalis L., półkrzewu uprawianego na surowiec zielarski.
Kąkol (1) Agrostemma githago L.
Chwast - symbol ludzi grzesznych. Jest to także obraz działania przeciw zamiarom Boga. Chwast rośnie razem ze zbożem i musi być z niego usunięty, ponieważ jest trucizną. Nasze grzechy też zatruwają nasze działania i musimy je zwalczać. Obecnie kąkol trudno spotkać, gdyż stosowanie herbicydów i dokładne oczyszczanie ziarna wyeliminowały go z upraw polowych. W lecznictwie nie odgrywa żadnej roli.
Kminek (1) Carum carvi L.
Rośliny wymienione jako przykład mało ważnych plonów, z których faryzeusze płacą dziesięcinę, nie dopełniając innych, ważniejszych nakazów. Obecnie owoce kminku stosowne są w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym. Olejek eteryczny otrzymywany z owoców znajduje zastosowanie w lecznictwie. Stosowany jest też jako środek gwarantujący dobre przechowywanie ziemniaków w zimie.
Koper ogrodowy (1) Anethum graveolens L.
Anethum graveolens - koper ogrodowy
Odniesienia podobne jak w przypadku kminku. Obecnie koper ogrodowy uprawiany jest powszechnie jako roczna roślina przyprawowa.
Len (1) Linum usitatissimum L.
Z lnu sporządzane były płótna na całun Chrystusa. Len jest obecnie cenną włóknodajną rośliną uprawną, z której otrzymuje się także nasiona. Służą one do produkcji oleju oraz stanowią surowiec zielarski - siemię lniane o działaniu lekko przeczyszczającym i osłaniającym, dzięki zawartemu w nim śluzowi.
Lilie (2) Lilium candidum L.
Symbol szczodrobliwości Boga dla stworzenia, także symbol czystości. Obecnie lilie i zawilce należą do popularnych kwiatów ozdobnych.
Mięta (2) Huds., M. aquatica L.
Przykład małej wiary i zakłamanej sprawiedliwości faryzeuszów płacących dziesięciny. Obecnie większe znaczenie mają inne gatunki z rodzaju Mentha, przede wszystkim Mentha piperita L. o wyższej zawartości olejków eterycznych.
Mirra (3) Commipora abyssinica Engl.
Bardzo cenna mieszanina wonnych żywic, otoczona kultem. Używana do obrzędu namaszczeń i balsamowania zwłok oraz jako środek uśmierzający ból. Obecnie produkowana na Półwyspie Arabskim, stosowana w przemyśle farmaceutycznym i perfumeryjnym.
Morus nigra L. - Morwa
Morwa (1) Morus nigra L.
Przypadkowy przykład drzewa, które wiara może przenieść nawet z korzeniami (Ewangelia wg św. Łukasza). Drzewo morwowe nie ma większego znaczenia jako roślina dostarczająca pożywienia - owoców. Ciągle jest jednak niezastąpiona przy prowadzeniu hodowli jedwabników, jako źródło pożywienia (liście) dla gąsiennic jedwabnika.
Nardy (2) Nordostachys Jatamansi DC.
Olejek do namaszczenia, będący wyrazem uwielbienia, a także służący do namaszczania po śmierci. Przechowywany w alabastrowych naczyniach, był bardzo drogi. Otwarte naczynie napełniało zapachem całe pomieszczenie. Często stanowił mieszaninę różnych olejków. Obecnie olejek nardowy używany jest prawie wyłącznie w perfumerii.
Oliwka (2) Olea europaea L.
Olea europaea - oliwka
Góra Oliwna w Jerozolimie i ogród oliwny Getsemani to miejsca związane z pobytem tam Jezusa i apostołów. Dojrzewanie owoców na drzewach oliwnych symbolizuje dojrzewanie do doskonałości, oliwa z oliwek stanowiła środek do rytualnego namaszczania. Drzewo oliwki było od wieków obiektem kultu na całym obszarze basenu Morza Śródziemnego (Izrael, Grecja, Rzym, Arabowie). Oliwka jest jednym z najdłużej żyjących drzew (nawet 2 tysiące lat). Obecnie uprawiana jest w wielu rejonach o klimacie ciepłym. Produkowana z jej owoców oliwa, stosowana jest jako najlepszy olej roślinny w kosmetyce, lecznictwie, w przemyśle spożywczym, a także ciągle jeszcze do oświetlania. Pamiętamy wspominane w Ewangelii lampki oliwne panien mądrych.
Palma (2) Phoenix dactylifera L. Symbol chwały i uznania. Rosnące na pustyni drzewa zapewniają cień, dostarczają pożywienia (owoce, sok, cukier palmowy i nawet wino), materiałów budowlanych (liście i drewno). Dojrzałe, wysuszone owoce stanowią środek leczniczy zalecany w dietetyce. Są bogate w witaminy i sole mineralne, działają lekko przeczyszczająco.
Pszenica (12) Triticum diccocoides Korn. lub T. durum Desf.
Symbol wartościowego ziarna oczyszczonego z plew, a także symbol poświęcania dla nowego życia. Wymieniana przez trzech ewangelistów (oprócz św. Marka). Pszenica jest obecnie jednym z podstawowych zbóż uprawnych.
Ruta (1) Ruta chalepensis L.
Przykład niesprawiedliwości i zakłamania. Faryzeusze dają dziesięcinę z małych upraw ruty, ale nie dochowują wiary i nie okazują miłości. Różne gatunki ruty ciągle dostarczają surowców do sporządzania przypraw. Są także roślinami kultowymi i leczniczymi. W Polsce przyjęła się Ruta graveolens L. Zawiera kompleks związków czynnych, m.in. olejek eteryczny, alkaloidy, flawonoidy. Ziele i przetwory z ruty stosuje się w schorzeniach wątroby i w chorobach kobiecych.
Sykomora (1) Sycomorus antiquorum L.
Symbol dążenia do celów wyższych, mimo wad. Przykład Zacheusza, który – choć był niskiego wzrostu – zdołał zobaczyć Jezusa, wspinając się na figowiec. Sykomora, zwana ośla figą, uprawiana była w Egipcie i na Bliskim Wschodzie dla owoców. Są one niezbyt smaczne, ale ich nacinanie sprzyja dojrzewaniu i polepsza jakość. Drewno cenione jest w meblarstwie i rzeźbiarstwie.
Phragmites australis
- trzcina
Trzcina (1) Phragmites australis L.
Wyobrażenie człowieka chwiejnego, bez zasad. Narzędzie poniżenia i złośliwości. Wymieniana jest przez wszystkich ewangelistów, także jako narzędzie do zadawania razów. Można mieć wątpliwości, czy rzeczywiście chodzi tu o trzcinę jako gatunek rośliny, czy raczej o jakiś zdrewniały pręt lub patyk. Gatunki z rodzaju trzcina Phragmites stanowią ważny składnik naturalnych siedlisk, związanych ze zbiornikami wodnymi. Pędy trzcin były dawnej, ale i obecnie, wykorzystywane jako materiał do krycia dachów i na opał.
Winny krzew (1) Vitis vinifera L. z rodziny Vitaceae.
Symbol Chrystusa jako szczepu winnego. Przemiana wody w wino w Kanie Galilejskiej oraz wina w krew podczas Ostatniej Wieczerzy (powtarzana w każdej Mszy św.). Uprawa winorośli znana jest od wieków (około 6 tysięcy lat) na terenach o klimacie ciepłym, dla wartościowych owoców, przeznaczanych do spożywania w stanie świeżym lub suszonych, także do produkcji win.

Niektóre rośliny podano w tekstach ewangelicznych zbiorowo. Nie można ich zidentyfikować z całą pewnością. Można jedynie podać przypuszczalne nazwy roślin, które rosną na obszarze Ziemi Świętej i mogły stanowić obiekt odniesienia jako symbol wyjaśniający omawiane zagadnienia.
Chwasty (9) Lolium temulentum L., Cephalaria syriaca Roem. et Schult., Urtica sp. Symbole zła.
Osty (1) - prawdopodobnie Silybum marianum Gaertn., Notobasis syriaca Cass., Echinops viscosus DC. Symbole trudu i cierpienia.
Ciernie (5) - prawdopodobnie Ziziphus spina Christi L., Eleagnus angustifolium L. i Hippophae rhamnoides L., Prunus spinosa L., Crataegus sp. i Rubus sp., Capparis spinosa L. Symbole cierpienia.
Drzewa owocowe - brak wyszczególnionych gatunków. Przykłady wartościowych owoców, które porównuje się do dobrych uczynków.
Jarzyny - brak wyszczególnionych gatunków.
Strąki - prawdopodobnie chodzi o Ceratonia siliqua L.
Ziarno szeregu gatunków - symbol zmartwychwstania i ludzi dobrych.

prof. dr hab. Jan Kozłowski,
mgr Anna Forycka,
mgr Danuta Szczyglewska,
dr Waldemar Buchwald

Piśmiennictwo:
Biblia Tysiąclecia. Pallotinum, Poznań 1965; Biblia - Nowy Testament i Psalmy. Wyd. św. Pawła, Wwa 2005; Darmon Dawid. Beatiful Plants in Bible. Wyd. Pal. Phot. Israel; Schicher Walter. Deutsch. Apoth. Zeitung 133, nr 51-52/1993, ss. 4879; Szczepanowicz Barbara. Atlas roślin biblijnych. WAM, Kraków 2003.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=261