panacea.pl

:: Nasiona roślin leczniczych jako leki i surowce zielarskie
Panacea Nr 1 (26), styczeń - marzec 2009, strony: 20-21


Nasiona roślin leczniczych jako leki i surowce zielarskie

- część druga

Pełnym tajemnic i fascynującym tworem roślin wyższych są nasiona. Powstają one jako organ rozmnażania generatywnego, w obrębie kwiatów. Ulokowany w kwiecie zalążek po zapyleniu zmienia się w tajemnicze nasienie semen (FP III).
W poprzednim numerze PANACEI przedstawiliśmy przykłady nasion, które same w sobie mogą być traktowane jak leki. Poniżej prezentujemy nasiona stosowane jako surowce do wytwarzania leków roślinnych w różnych postaciach. Niektóre mają znaczenie marginalne, ważne były w dawniejszych sposobach leczenia, ale także z tych względów zostaną tu przypomniane.

Nasienie bielunia dziędzierzawy
Bieluń dziędzierzawa Datura stramonium L. jest rośliną roczną z rodziny psiankowatych Solanaceae. Występuje w kraju dość powszechnie jako chwast ruderalny, na bogatych w azot glebach. Wytwarzane przez rośliny kolczaste (rzadziej bez kolców) suche owoce-torebki zawierają liczne brązowo-czarne nasiona. Dojrzewające jesienią owoce pękają, czterema klapami wysypując stopniowo nasiona. Były one traktowane jako surowiec zielarski, o czym świadczą podejmowane w latach 40. i 50. XX wieku prace badawcze (Adamanis, Pawełczyk; Ellert; Pawełczyk). Nasiona bielunia mają wyraźną siateczkowaną rzeźbę powierzchni. Mogą mieć kształty od nerkowatych do prawie okrągłych. Są spłaszczone i mają trójkątno-spiczasty znaczek zabarwiony żółtawo. Ich wielkość waha się w granicach od 3,0 do 4,0 mm długości, od 2,8 do 3,0 mm szerokości i od 1,2 do 1,5 mm grubości. Zawierają alkaloidy tropanowe i są trujące. Dojrzałe nasiona zawierają do 0,5% sumy alkaloidów, głównie atropiny i skopolaminy. Mają także około 25% tłustego oleju i były wykorzystywane zarówno do otrzymywania atropiny, jak i oleju (Adamanis, Pawełczyk; Ellert). Dziś nasiona bielunia dziędzierzawy i pokrewnych gatunków nie mają już znaczenia w fitoterapii i przemyśle farmaceutycznym.

Nasienie muszkatołowca wonnego
Muszkatołowiec wonny Myrystica fragrans Houtt. z rodziny Myrysticaceae - muszkatołowcowate, jest krzewem lub drzewem do 12 m, rosnącym w klimacie ciepłym, głównie w Azji. Ma trwałe, skórzaste liście. Kwiaty białawo-żółte, silnie pachnące, z okwiatem dwu- do czterokrotnym, zebrane w kwiatostan wierzchotkowy. Owocem jest podobna do jagody mięsista torebka, zawierająca jedno brunatne, twarde nasienie, okryte strzępiastą, fioletowo- czerwoną osnówką (Nowiński). Wysuszone nasienie stanowi znaną z handlu gałkę muszkatołową, używaną także w lecznictwie i zamieszczaną przez większość farmakopei. Nasiona o długości 20-30 mm, szerokość i grubość 15-20 mm. Mają kształty jajowate, są matowe i bruzdowane (Brouwer, Stahlin). Zawierają 8-15% olejku, 25-40% tłuszczu, także trującą myrystycynę – mającą właściwości narkotyczne i wywołującą halucynacje. Należy przy stosowaniu zachować ostrożność. Przemysł farmaceutyczny i perfumeryjny produkuje z nasion muszkatołowca olejek i masło muszkatołowe, stosowane w lecznictwie i w kosmetyce. W wielu krajach gałka muszkatołowa stanowi przyprawę, a w Azji traktowana bywa jak narkotyk. Preparaty zawierające gałkę muszkatołową stosowane są w schorzeniach układu pokarmowego. Działają rozkurczająco i przeciwbiegunkowo.

Nasienie kakaowca
Kakaowiec właściwy Theobroma cacao L. z rodziny zatwarowatych Sterculiaceae. Kakaowiec jest drzewem rosnącym lub uprawianym w klimacie ciepłym Ameryki. Ma trwałe, skórzaste liście, do 30 cm długości. Kwiaty wyrastają w pęczkach, bezpośrednio na pniu drzewa. Mają czerwony kielich i cytrynowo-żółtą, z czerwonymi prążkami, pięciokrotną koronę. Owocem jest jagoda, podobna do ogórka, pełna słodkiego miąższu i białych nasion od 20 do 50 (Brouwer, Stahlin; Nowiński). Nasiona są okazałe, długości 20-30 mm, szerokości 10-14 mm, grubości 6-19 mm. Mają kształty zbliżone do nasion bobu lub fasoli. Powierzchnia nasion jest żółtawa do czerwono-brunatnej, matowa, z podłużnymi listwami. W nasionach znajduje się 30-50% cennego tłuszczu, używanego w przemyśle farmaceutycznym i kosmetycznym, także alkaloid teobromina o działaniu pobudzającym, zbliżonym do kofeiny oraz niewielkie ilości olejku eterycznego. Sproszkowane nasiona znane są pod nazwą kakao. Kakaowca zamieszczają liczne farmakopee jako środek wzmacniający oraz poprawiający smak i zapach leków. Stanowi także powszechnie znaną używkę.

Nasienie kawy
Kawa arabska Coffea arabica L., kawa robusta Coffea robusta Lindl. i kawa liberyjska Coffea liberica Hiern. z rodziny marzanowatych Rubiaceae. Drzewa lub krzewy dziko rosnące lub uprawiane w klimacie ciepłym, pochodzące z Afryki. Mają liście skórzaste, do 20 cm długości, całobrzegie. Kwiaty białe, z krótkimi szypułkami, wyrastają po kilka z kątów liści. Owocem jest mięsista, dwunasienna jagoda, po dojrzeniu ciemnoczerwona, ze słodkawym miąższem. Nasiona białawo-beżowe, z jednej strony wypukłe, z drugiej płaskie, z rowkiem pośrodku. Nasiona otrzymuje się różnymi metodami po fermentacji owoców. Służą do produkcji kofeiny, alkaloidu purynowego, którego mają do 2,5% oraz do otrzymywania węgla leczniczego Coffeae carbo. Po poddaniu procesowi prażenia, nabierają charakterystycznego zapachu i służą do powszechnie spożywanego napoju, kawy. Nasiona kawy zawierają oprócz kofeiny fenolokwasy, m.in. kwas chlorogenowy, cukry i garbniki. Kofeina pobudza funkcjonowanie kory mózgowej, ośrodków naczynioruchowych, rozszerza naczynia wieńcowe oraz naczynia w nerkach, przyspiesza akcję serca i podnosi ciśnienie krwi. Stosowana bywa w różnych dawkach w preparatach leczniczych. Działa pobudzająco i moczopędnie.

Nasienie koli
Kola kończysta Cola acuminata Palisot. i kola błyszcząca Cola nitida Schott et Endl. - z rodziny zatwarowatych Sterculiaceae. To drzewa występujące w rejonach okołorównikowych Afryki, uprawiane w Ameryce Środkowej. Liście do 22 cm, skórzaste, o kształtach jajowato-lancetowatych. Kwiaty żółtawe, z czerwonym żyłkowaniem, zebrane w wiechowate kwiatostany. Owocem jest rozłupnia w kształcie gwiazdy, złożona z kilku mieszków. Zawierają po 3 do 5 nasion o nieregularnych kształtach. Długość od 30 do 45 mm, grubość od 20 do 30 mm. Łupina nasienna biaława do czerwonej. Nasiona, pozbawione łupiny nasiennej, stanowią surowiec zielarski - zarodek koli Colae embryo. Zarodki mają duże liścienie. Barwa czerwona do czarno-brązowej, na brzegach są ostrokanciaste i obłonione. Sproszkowane zarodki zawierają 1,2-2,5% kofeiny i 0,02% teobrominy, także olejek lotny i garbniki. Surowiec służy do produkcji wielu leków pobudzających, działa tu głównie kofeina. Często stanowi składnik proszków od bólu głowy.

Nasienie maku lekarskiego
Mak lekarski Papaver somniferum L., z rodziny makowatych Papaveraceae, jest rośliną roczną uprawianą głównie jako źródło alkaloidów, m.in. morfiny i kodeiny. Pozyskuje się je z niedojrzałych makówek lub słomy makowej. Mniej znanym surowcem zielarskim są nasiona maku służące do otrzymywania oleju makowego wykorzystywanego do sporządzania leków stosowanych zewnętrznie jako maści i mazidła. Nasiona maku są drobne o różnym zabarwieniu - od białych, przez najbardziej poszukiwane niebieskie, do prawie czarnych. Wielkość nasion mieści się w następujących granicach: długość 1-1,4 mm, szerokość 0,6-0,8 mm i grubość około 0,8 mm. Są one matowe, a ich powierzchnia posiada koncentrycznie ułożoną kwadratową rzeźbę. Zawierają do 50% oleju i tylko ślady alkaloidów.

prof. dr hab. Jan Kozłowski
mgr Elżbieta Bilińska, dr Waldemar Buchwald
- Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu

Piśmiennictwo:
Adamanis F., Pawełczyk E. Prace Komisji Nauk Farmaceutycznych 3,154/1951; Borkowski B. Zarys farmakognozji. PZWL, Wwa 1970; Brouwer W., Stahlin A. Handbuch der Samenkunde. DGLV-g GmbH, Frankturt am Main 1955; Ellert H. Badania własności fizykochemicznych i toksyczności oleju z nasion Datura stramonium L., wyekstrahowanego eterem naftowym [praca doktorska], Poznań 1948; Formanowiczowa H., Hołyńska M. Biuletyn Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin 1-2, 99/1976; Formanowiczowa H., Kozłowski J. Proc. Int. Seed Test. Ass., vol. 30, nr 3/1963; Kordana S., Załęcki R. „Agrochemia” 2, 4/1993; Muszyński J. Farmakognozja. PZWL, Wwa 1957; Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1980; Pawełczyk E. Pamiętniki PTF, Poznań 1952; Seńczuk W. Toksykologia współczesna. PZWL, Wwa 2005; Strzelecka H., Kowalski J. [red.] Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000; Szczyglewska D., Kozłowski J. „Wiadomości Zielarskie”, z. 4 i 5/1989.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=2608