panacea.pl

:: Aloes - roślina bliska Bogu...
Panacea Nr 1 (26), styczeń - marzec 2009, strony: 8-10


Aloes - roślina bliska Bogu...

Rodzaj Aloë należy do rodziny asfodelowatych Asphodelaceae, wydzielonej z liliowatych Liliaceae. Liczy ponad 150 gatunków roślin zielnych, krzewów, nawet form drzewiastych osiągających do 4 m wysokości. Aloesy występują w Afryce – od terenów nad Morzem Czerwonym, przez Sudan, Etiopię, Somalię, aż do Republiki Południowej Afryki i Półwyspu Arabskiego. Ze względu na ich znaczenie przemysłowe, wiele gatunków uprawia się także na innych terenach, o podobnych klimacie. W krajach o klimacie umiarkowanym, także w Polsce, prowadzone są uprawy w szklarniach. Aloesy są sukulentami, doskonale przystosowanymi do gorącego i suchego środowiska. Charakterystyczna budowa liści pozwala na ograniczenie parowania i straty nagromadzonej wody. 29 gatunków aloesów uznaje się za lecznicze. Według Index plantarum medicinarum (1983) prof. G. Penso, aloesy występują w lekospisach 48 krajów. Aloes uzbrojony Aloë ferox Mill. i aloes zwyczajny A. vera L. (syn. A. barbadensis Mill.) wymienione są w 32 lekospisach, aloes sokotrański A. sokotrina Lamk. - w 21, aloes afrykański A. africana Mill. - w 18, aloes drzewiasty A. arborescens Mill. - w 8. Historia stosowania aloesów w lecznictwie jest bardzo długa. Pierwsze wzmianki znaleziono w papirusie Ebersa z roku 1500 p.n.e., był tam opisany pod nazwą Khet-awa. Współczesna nazwa aloesu pochodzi prawdopodobnie od arabskiego słowa alloeh, które oznacza gorzką, połyskującą substancję. Przez wiele wieków najważniejszym preparatem otrzymywanym z aloesów była alona Aloë - stężały sok z liści. Alona była dobrze znana w Grecji i Macedonii już w IV w. p.n.e. Lekarz wojsk rzymskich Dioskurides (I w. n.e.) opisał zarówno roślinę macierzystą, jak i alonę. W IX w. arabski lekarz Rhazes stosował alonę wraz z mirrą, rabarbarem i kolokwintą jako składniki jabłek przeczyszczających.

Alona Aloë
Surowiec otrzymuje się najczęściej z gatunków A. ferox i A. africana, dostarczających alony przylądkowej Cap-Aloe lub z A . barbadensis (A. vera), dostarczającego Aloë barbadensis, inaczej Curacao Aloë, alony barbadoskiej. Trzecim gatunkiem z Afryki wschodniej, dostarczającym Socotra Aloë, jest A. perryi. Alonę otrzymuje się, ścinając liście aloesu u nasady i stawiając je razem pionowo. Sok wypływający samoistnie, zagęszcza się przez ogrzewanie lub odparowywanie na słońcu. Często stosuje się też suszenie rozpyłowe. Wygląd alony jest zależny od pochodzenia surowca i sposobu otrzymywania. Zwykle są to nieregularne, ostrokanciaste bryłki o barwie ciemnozielonej, brunatnej lub niemal czarnej, często pokryte pyłem i rozpadające się pod wpływem ucisku

Chemizm alony
Zawiera antraglikozydy. W alonie barbadoskiej jest ich w przeliczeniu na aloinę nie mniej niż 28%, w alonie przylądkowej nie mniej niż 18% (wg FP VI). Główny związek to C-glikozyd aloina, czyli barbaloina. W alonie barbadoskiej występują także 7-hydroksyaloina A i B, 8-O-metylo-7-hydroksyaloina A i B, połączenia estrowe aloiny z kwasem cynamonowym i kawowym oraz antrachinony: aloemodyna, chryzofanol i ich glukozydy. W alonie przylądkowej poza aloiną występują aloinozydy A i B. Alona barbadoska, przylądkowa i sokotrańska działają silnie przeczyszczająco i są stosowane w zaparciach atonicznych, także łącznie z lekami rozkurczającymi w zaparciach spastycznych. Mechanizm działania alony i jej właściwości przeczyszczające znane są od wieków, natomiast możliwości wykorzystania wyciągu wodnego z liści i żelu aloesowego w terapii zostały poznane dopiero w XX w. i są obecnie intensywnie badane.

Extractum Aloes fluidum
pro injectionibus, czyli wyciąg aloesowy płynny do iniekcji. Sposób otrzymywania wodnego wyciągu ze świeżych liści A. arborescens i jego stosowanie w celu przyspieszenia gojenia po operacjach ocznych, zwłaszcza po przeszczepie rogówki, opracował i opublikował w roku 1935 prof. W. P. Fiłatow. Odkrycie nie było całkowicie oryginalne, już w I w. n.e. lekarz Rufus z Efezu zalecał aloes w jaskrze i zaćmie. Aloesowy wodny wyciąg według Fiłatowa otrzymuje się z całych liści aloesu drzewiastego, zebranych z egzemplarzy co najmniej 3-letnich i przechowywanych przed ekstrakcją w temperaturze 6-8°C przez 8 dni, w ciemności. Zwiększa to zawartość i aktywność substancji nazwanych przez Fiłatowa stymulatorami biogennymi. Preparat stosowany w postaci iniekcji pobudza procesy regeneracji i działa immunomodulująco. W Polsce produkowany jest analogiczny preparat, którego technologię opracował w roku 1955 prof. J. Muszyński.

Aloë Gel
Otrzymywanie żelu aloesowego i stosowanie tego surowca w lecznictwie datuje się od roku 1970, choć już w roku 1935 ukazało się doniesienie o pozytywnych efektach używania tego środka w leczeniu oparzeń promieniami Roentgena. Przykładanie rozciętych lub zmiażdżonych liści aloesu na rany i oparzenia było od dawna domowym sposobem przyspieszania gojenia. Żel otrzymywany jest z komórek miękiszowych wewnętrznej części liści, z różnych gatunków aloesów: A. vera, A. ferox, także A. arborescens. Żel wykazuje różnorodne właściwości farmakologiczne, znajduje zastosowanie w lecznictwie oraz jako składnik kosmetyków i preparatów higienicznych.

Chemizm żelu
Główne składniki żelu, to polisacharydy - śluz oraz polisacharydy o innej strukturze - acemannan, betamannan, glukomannan - i glikoproteiny (lektyny): aloktyny A i B. Występuję też sterole - kampesterol, ß-sitosterol, pochodne ?-pironu: aloenina (Aloe ferox, A. arborescens), triterpeny typu lupanu - lupeol, kwas salicylowy, kwasy tłuszczowe, żywice, aminokwasy, enzymy. Żel aloesowy oraz izolowane z niego składniki działają przeciwzapalnie, przeciwgrzybiczno, hipoglikemicznie i ochronnie na błonę śluzową żołądka, stymulują funkcje układu immunologicznego, nasilają wzrost fibroblastów. Te właściwości są warunkowane głównie przez polisacharydy i glikoproteiny.

Badania kliniczne
Stosowanie żelu w lecznictwie wynikało z tradycji i doświadczeń medycyny domowej. Intensywne badania udowodniły w pełni skuteczność tego leku. 10 badań klinicznych, wykonanych w latach 1990-96 wykazało, że podawanie doustne preparatów opartych na żelu aloesowym może być skuteczne w obniżaniu poziomu glukozy u diabetyków i zmniejszaniu poziomu lipidów u pacjentów z hiperlipidemią. Stosowanie miejscowe nie zawsze chroniło przed powstawaniem uszkodzeń skóry w wyniku naświetlań, natomiast działało wyraźnie leczniczo w przypadkach łuszczycy i opryszczki genitaliów. Działanie przyspieszające gojenie ran uznano za nie w pełni udowodnione. Opublikowana w roku 2006 analiza czterech badań klinicznych, w których brało udział 371 pacjentów, wykazała pełną skuteczność żelu w leczeniu oparzeń I i II stopnia. Kolejne badanie wykazało przeciwzapalne działanie żelu. Aplikowany na skórę, chronił przed powstaniem rumienia po naświetlaniu UV - w stopniu większym niż 1% żel z hydrokortyzonem. Żel aloesowy okazał się skuteczny w leczeniu trądziku młodzieńczego, w połączeniu z lotionem zawierającym olejek z Ocimum gratissimum L. Dodanie 50% żelu aloesowego do lotionu powodowało najsilniejszy efekt przeciwzapalny, żel aloesowy stosowany pojedynczo działał słabo. Ostatnio (2008) ukazały się wyniki badań klinicznych, dotyczących stosowania żelu aloesowego w leczeniu dwóch postaci liszaja płaskiego, dokuczliwej choroby zapalnej, przebiegającej z silnymi bólami z powodu nadżerek na błonie śluzowej. Oba badania wykazały skuteczność i bezpieczeństwo miejscowego stosowania żelu, zarówno u pacjentów z liszajem płaskim sromu, jak i w przypadku liszaja w jamie ustnej. Próby stosowania doustnego żelu aloesowego, jako środka chroniącego przed zapaleniem śluzówki w jamie ustnej, u pacjentów z nowotworem głowy i karku, poddawanych naświetlaniom, nie przyniosły pozytywnych efektów. Żel nie zwiększał tolerancji pacjentów na radioterapię. Ciekawym i skutecznym zastosowaniem dla żelu aloesowego okazało się pokrycie wewnętrznej warstwy rękawiczek gumowych jego wysuszoną, cienką warstwą. Zmniejszyło to rumień i objawy podrażnienia u osób zawodowo narażonych na szkodliwy wpływ czynników powodujących kontaktowe zapalenie skóry. Wyniki badań klinicznych nie zawsze są zgodne, ale większość z nich wykazuje skuteczne działanie lecznicze, potwierdzające tradycyjne stosowanie żelu.

Właściwości farmakologiczne
Badania farmakologiczne żelu aloesowego pozwoliły poznać niektóre mechanizmy jego leczniczego działania. Stwierdzono, że żel stymuluje wzrost fibroblastów, zwiększa elastyczność tkanek wokół rany i nasila powstawanie tam kolagenu. Obserwowano także, przy miejscowym stosowaniu żelu, wzrost aktywności fibroblastów i proliferacji włókien kolagenowych. Te mechanizmy oraz działanie przeciwzapalne mają istotny udział w gojeniu ran po zranienieniu, oparzeniu lub odmrożeniu, pozwalają na szybsze wygojenie. Szczególnie intensywnie badano wpływ żelu na procesy odporności. Stwierdzono, że stosowanie miejscowe u myszy znacznie zmniejsza supresję odporności po naświetlaniu UV. U pacjentów z chorobą nowotworową podawanie żelu zwiększało procent osób, u których nie nastąpiło pogorszenie stanu oraz zwiększało odsetek osób z przeżyciem ponad 1 rok. Właściwości farmakologiczne żelu aloesowego warunkują dwie główne grupy związków czynnych surowca: polisacharydy i glikoproteiny.

Polisacharydy
Ta frakcja warunkuje działanie immunomodulujące żelu. Wykazano, że acemannan, acetylowany glukomannan dominujący we frakcji, zwiększał produkcję przeciwciał i uwalnianie interleukin: IL-1, IL-6, TNFa, interferonu INF-gamma. Izolowany acemannan wpływał także na aktywność fagocytarną makrofagów. W badaniach in vitro hamował replikacje wirusów HIV-1 oraz wiązanie tych wirusów z komórkami docelowymi, przedłużał przeżywalność zainfekowanych komórek. Acemannan okazał się bardzo skuteczny w leczeniu chorób wirusowych u kotów i ptaków. Preparaty aloesowe są powszechnie stosowane w weterynarii. Podawany kotom zainfekowanym różnymi rodzajami kocich wirusów (FeLV i FIV), znacząco poprawiał stan zdrowia zwierząt i przedłużał czas przeżycia. Skutecznie ograniczał replikację i patogenność wirusów NDV (Newcastle disease virus) u kurcząt. Acemannan wykazywał także aktywność przeciwnowotworową u zwierząt. Prawdopodobny mechanizm tej aktywności to stymulujący wpływ acemannanu na komórki układu immunologicznego i ich udział w odpowiedzi przeciwnowotworowej. Szczególne znaczenie ma tu aktywacja makrofagów i uwalnianie przez nie cytokin, zwłaszcza czynnika martwicy nowotworów - TNF-?. W aktywności immunomodulującej żelu aloesowego mają udział także i inne polisacharydy frakcji. W badaniach opublikowanych w roku 2005 wykazano, że największą aktywność immunostymulującą wykazują in vitro związki o masie cząsteczkowej między 400 a 5 Da, jednocześnie wykazując największą aktywność przeciwnowotworową in vivo. Polisacharydy wykazują też silne właściwości antyoksydacyjne. Pomaga to w zwalczaniu dolegliwości, w patogenezie których występują zaburzenia odporności i uszkodzenia powodowane przez oksydację, co wykazano w badaniach na zwierzętach.

Glikoproteiny
Główne związki tej frakcji to lektyny - aloktyna A i B. Wykazały zdolność do zwiększania proliferacji komórek i stymulacji wzrostu naskórka, co wskazuje na istotną rolę glikoprotein w przyspieszaniu gojenia ran. Obie aloktyny pobudzają także aktywność układu odpornościowego. * * *
Wykazany w badaniach wielokierunkowy wpływ składników aloesu na organizm wykorzystywany jest w leczeniu różnych dolegliwości. Tradycyjne zastosowania tego surowca zostały w znacznym stopniu uzasadnione wynikami badań. Pozwoliło to na zgromadzenie wielu doświadczeń i obserwacji świadczących o wielkiej przydatności tej rośliny we współczesnej medycynie. Aloes bliski Bogu, jest także bliski ludziom.

dr n. farm. Jadwiga Nartowska
- Katedra Farmakognozji i Molekularnych Podstaw Fitoterapii
Uniwersytetu Medycznego w Warszawie

Piśmiennictwo:
Bruneton J. Pharmacognosy, Phytochemistry Medicinal Plants. Lavoisier, Paris-Londres 1999 ; Chang X. L., Wang Ch., Feng Y., Liu Z. Effects of heat treatments on the stabilities of polysaccharides substances and barbaloin in gel juice from Aloe vera Miller. J. of Food Engiering 75; 245-251, 2006; Choonhakarn C., Busaracome P., Sripanidkulchai B., Sarakarn P. The efficacy of Aloe vera gel in the treatment of oral lichen planus: a randomized controlled trial. Br. J. Dermatol. 158(3); 573-7 2007; Choi S., Chung M-H. A review on the relationship between Aloe vera components and their biologic effects. Seminars in Integratice Medicine 1(1); 53-62, 2003; Chow J.T-N, Williamson D., Yates K., Goux W.J. Chemical characterization of the immunomodulating polysaccharide of Aloe vera L. Carbohydrate Research 340; 1131-1142, 2005; Curciarello J. Severe acute hepatitis associated with intake of aloe vera tea. Gastroenterol. Hepatol. 31(7); 436-8, 2008; Djeraba A., Quere P. In vivo macrophage activationin chicens with acemannan, a coplex carbohydrate extracted from Aloe vera. International J. of Immunopharmacology, 22; 365-372, 2000; Gallagher J., Gray M. Is Aloe vera effective for healing chronic wounds? J. WOCN. 30; 68-71, 2003; Hamman J H. Composition and applications of Aloe vera gel. Molecules. 13(8); 1599- 616, 2008; Im S-A., Oh S-t., Song S., Kim M-R. et all. Identification of optimal molecular size of modified Aloe polysaccharides with maximum immunomodulatory activity. International Immunopharmacology 5; 271-279, 2005; Kanat O., Ozet A., Ataergin S. Aloe vera-induced acute toxic hepatitis in a healthy young man. European J. of Internal Medicine 17; 589, 2006; Kawałko M.J. Historie ziołowe. Wyd. KAW, Lublin 1986; Kohlmünzer S. Farmakognozja. PZWL, Wwa 1998; Maenthaisong R., Chaiyakunapruk N., Niruntraporn S., Kongakaew Ch. The efficacy of Aloe vera used for burn wound healing: A systematic review. Burns 33; 713- 718, 2007; Matławska I. Farmakognozja. AM Poznań 2005; Moussaieff A., Fride E., Amar Z., Lev E., Steinberg D. et all. The Jerusalem Balsam: From the Franciscan Monastery in the old city of Jerusalem to Martindale 33. J. of Ethnopharmacology 101; 16-26, 2005; Muszyński J. Farmakognozja. PZWL, Wwa 1957; Orafidiya L.O., Agbani E.O., Oyedele A.O., et all. The effect of Aloe vera gel on the anti-acne properties of the essential oil of Ocimum gratissimum Linn leaf - a preliminary clinical investigation. The Internation al J. of Aromatherapy 14; 15- 21, 2004; Ożarowski A. Aloesy jako rośliny lecznicze. „Wiadomości Zielarskie” 3/1996; Patel P.P., Mengi S.A. Efficacy studies of Aloe vera gel in atherosclerosis. Atherosclerosis. (Supplements) 9 (1); 210, 2008; Rajar UD., Majeed R., Parveen N., Sheikh I., Sushel C. Efficacy of Aloe vera gel in the treatment of vulval lichen planus. J. Coll Physicians Surg Pak. 18 (100); 612-4, 2008, abstr. PubMed PMID18940117; Reuter J., Jocher A., Stump J., Franke G., Schempp CM. Investigation of the anti-inflamatory potential of Aloe vera gel (5%) in the ultraviolet erythema test. Skin Pharmacol Physiol. 21(2); 106-10, 2008; Reynolds T., Dweck A.C. Aloe vera gel: a review update. J. of Ethnopharmacology 68;3-37, 1999; Shimpo K., Chihara T., Beppu H., Ida Ch., Kaneko T., Nagatsu T., Kuzuya H. Inhibition of azoxymethane- induced aberrant krypt foci formation in rat colorectum by whole leaf Aloe arborescens Miller var. natalensi Berger. Phytotherapy Research 15; 705-711, 2001; Su C., Mehta V., Ravikumar L., Shan R., Pinto H. et all. Phase II double -blind randomized study comparing oral Aloe vera versus placebo to prevent radiation-related mucosistis in patients with head-and-neck neoplasms. Int. J. Radiation Oncology Biol. Phys. 60(1); 171-177, 2004; Vogler B.K., Ernst E. Aloe vera: a systematic review of ist clinical effectiveness. British J. of General Practice 49; 823-828, 1999; Yu Z., Jin Ch., Xin M., JianMin H. Effect of Aloe vera polysaccharides on immunity and antioxidant activities in oral ulcer animal models. Carbohydrate Polymers. 75; 307-311, 2009; West D. P. Evaluation of aloe vera gel gloves in the treatment of dry skin associated with occupational exposure. Am. J. Infect. Control 31; 40-2, 2003; Wu J.H., Xu Ch., Shan Ch., Tan R.X. Antioxidant properties and PC 12 cell protective effects of APS-1, a polysaccharide from Aloe vera var. chinensis. Life Sciences 78; 623-630, 2006.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=2603