panacea.pl

:: Mała roślina o dużych możliwościach
Panacea Nr 1 (22), styczeń - marzec 2008, strony: 12-13




Mała roślina o dużych możliwościach
Właściwości lecznicze stokrotki pospolitej były znane od wieków. Wzmianki o niej znajdujemy w mitologii nordyckiej. W czasach średniowiecza poświęcona była Matce Bożej.

Stokrotka pospolita Bellis perennis L.
należy do rodzaju Bellis, rodziny astrowatych Asteraceae. Obejmuje około 75 gatunków, występujących endemicznie w Europie i w krajach basenu Morza Śródziemnego, skąd została zawleczona do Ameryki Płn., Australii i Nowej Zelandii. Jest rośliną klimatu umiarkowanego i ciepłego. Stokrotki są bylinami, niekiedy roślinami jednorocznymi. Stokrotka pospolita jest jedynym gatunkiem z tego rodzaju, występującym na terenie naszego kraju w stanie naturalnym [Hegi 1918, Pawłowski, Jasiewicz 1971]. Jej siedliskami są wilgotne łąki, pastwiska, trawniki. Powstało również szereg form i odmian hodowlanych o pełnych kwiatach barwy różowej i karminowej, uprawianych jako rośliny ozdobne.

Właściwości lecznicze
stokrotki były znane od wieków. Wzmianki o niej znajdziemy w mitologii nordyckiej. Później, w średniowieczu, poświęcona była Matce Boskiej. Pisali o niej w swoich dziełach m.in. Lonicerus, Fuchs, Matthiolus [Nowiński 1983]. W medycynie ludowej stosowano kwiatostany w formie odwarów jako środek na kaszel i gorączkę oraz w leczeniu gruźlicy [Kuźnicka 1986]. Jak podaje Aleksander Ożarowski

przetwory z koszyczków stokrotki mogą być stosowane w stanach zapalnych i nieżytach górnych dróg oddechowych, nieżytach żołądka i jelit, działają moczopędnie i zwiększają usuwanie z organizmu toksycznych produktów przemiany materii.

Ze względu na to ostatnie działanie, stokrotka może być stosowana w schorzeniach skóry, takich jak trądzik, egzema, zapalenie skóry. Zewnętrznie odwary z kwiatostanów stosuje się w formie okładów na obrzęki, siniaki, otarcia naskórka oraz do irygacji w leczeniu upławów [Ożarowski 1989]. Stokrotka pospolita znalazła również zastosowanie w kosmetyce jako składnik maseczek i kremów o działaniu ściągającym, przeciwzapalnym i regenerującym [Anioł-Kwiatkowska 1992].

Skład chemiczny
Niepozorna roślinka kryje w sobie wiele związków czynnych, z różnych grup chemicznych. Badania nad jej składem chemicznym rozpoczęto pod koniec lat 80. ubiegłego wieku. Niemieccy naukowcy wyizolowali z korzeni i części nadziemnej szereg związków z grupy saponin triterpenowych. Nazwali je bellissaponinami (BS). Mają one charakter bidesmozydów, z łańcuchem tri- lub tetrasacharydowym w pozycji C-28 i resztą mono- lub disacharydową przy węglu 3. W części cukrowej zidentyfikowano D-glukozę, L-ramnozę, D-ksylozę, D-fukozę. Aglikonem jest kwas poligalowy (BS1, BS2, BS3), kwas asterogenowy (BS4) i bajobenina (BS5, BS6, BS7). Stwierdzono także pochodne hederageniny i kwasu oleanolowego oraz saponiny o charakterze glikozydoestrów z kwasem butenowym przy części cukrowej w pozycji C-28 [Voigt et al. 1986, Hiller et al. 1988, Schöpke et al. 1990, 1991, 1992, Schöpke, Hiller 1996]. Japońscy badacze wyizolowali z korzeni stokrotki sześć nowych związków, pochodnych kwasu poligalowego, acylowanych na części cukrowej przy C-28, nazwanych bellisozydy A-F [Li et al. 2005]. Metodą chromatografii gazowej (GC) zbadano skład olejku eterycznego z koszyczków i liści stokrotki. W obu surowcach dominował -mircen i octan geranylu. Zidentyfikowano także związki poliacetylenowe, ester metylowy kwasu diinowego, ester Lachnophyllum, ester Matricaria, kwas deka-4,6-diinowy, kwas Lachnophyllum [Avato et al. 1997]. Przy pomocy chromatografii gazowej zidentyfikowano i oznaczono zawartość kwasów fenolowych w kwiatostanach stokrotki. Stwierdzono obecność kwasu salicylowego, p-hydroksybenzoesowego, p-hydroksyfenylooctowego, wanilinowego, gentyzynowego, protokatechowego, syryngowego, p-kumarowego, ferulowego, kawowego i synapowego. W zespole dominował kwas kawowy [Grabias et al. 1995].

Związki flawonoidowe
Z wyciągu metanolowego, z koszyczków stokrotki, wyizolowano szereg związków flawonoidowych. Wśród aglikonów zidentyfikowano flawon apigeninę oraz flawonole kemferol i kwercetynę. Wśród glikozydów dominują pochodne apigeniny: 7-O -glukozyd, 7-O -glukuronid, 7-O -metyloglukuronid i 7-O -kawoiloglukozyd. Dla ostatniego z wymienionych związków po raz pierwszy ustalono pełną strukturę. Wyizolowano także 3-O -galaktozyd i 3-O -acetylogalaktozyd izoramnetyny oraz 3-O -glukozyd kemferolu [Gudej, Nazaruk 1997, 2001, Nazaruk, Gudej 2000]. Porównano także skład jakościowy zespołu flawonoidów w liściach i kwiatostanach stokrotki dziko rosnącej oraz w kwiatostanach jej odmian hodowlanych o różowych i czerwonych kwiatach języczkowatych. W przypadku koszyczków stwierdzono zbliżony skład, liście były jakościowo uboższe. W wymienionych surowcach oznaczono również zawartość związków flawonoidowych metodą kolorymetryczną, w przeliczeniu na apigeninę, oraz zawartość poszczególnych aglikonów po hydrolizie kwasowej metodą HPLC. Badania wykazały zbliżone zawartości flawonoidów w koszyczkach (ok. 1,3%) i znacznie niższą zawartość w liściach (ok. 0,6%). W kwiatostanach dominowały pochodne apigeniny, a w liściach pochodne kwercetyny [Nazaruk, Gudej 2001].

Aktywność biologiczna
Obecność saponin triterpenowych w roślinie potwierdza zasadność jej stosowania w schorzeniach górnych dróg oddechowych. Działają one wykrztuśnie, pobudzają ruch nabłonka rzęskowego, upłynniają zalegającą wydzielinę.

Współczesne badania poszerzają wiedzę na temat możliwości terapeutycznych stokrotki pospolitej.

Wyciąg wodny z ziela stokrotki wykazuje hamujące działanie na rozwój grzybów patogennych z rodzaju Candida, Rhodotorula, Aspergillus - w zakresie zbliżonym do nystatyny [Starzyk et al. 1983]. Wykazano, że za aktywność przeciwgrzybiczą wobec grzybów z rodzaju Candida odpowiedzialne są m.in. saponiny triterpenowe, pochodne kwasu poligalowego [Hiller et al. 1990, Bader et al. 1990]. Związki poliacetylenowe, wyizolowane z rośliny, działają przeciwbakteryjne na bakterie Gram(+) i Gram(-) [Avato, Tava 1995]. Dla niektórych acylowanych saponozydów triterpenowych wykazano działanie cytotoksyczne wobec komórek HL-60 ludzkiej białaczki promielocytowej, silniejsze niż cisplatyny [Li et al. 2005].

upraw
Zastosowania praktyczne Z koszyczków stokrotki powstał produkt o nazwie Belides TM, objęty ochroną patentową. Jest to specjalnie przygotowany wyciąg, zawierający główne składniki czynne rośliny - saponiny triterpenowe, polifenole i polisacharyd inulinę. Znalazł on zastosowanie jako składnik preparatów kosmetycznych, stosowanych na przebarwienia skóry, plamy wątrobowe. Wykazano, że hamuje on melanogenezę dwukrotnie silniej niż arbutyna. Prawdopodobny mechanizm działania polega na inhibicji tyrozynazy, enzymu biorącego udział w powstawaniu melaniny. Efekt ten przypisuje się związkom polifenolowym. W testach na ochotnikach stwierdzono zauważalne rozjaśnienie cery po zastosowaniu tego preparatu na skórę [John et al. 2005].

dr n. farm. Jolanta Nazaruk
Zakład Farmakognozji AM w Białymstoku

Dr n. farm. Jolanta Nazaruk, absolwentka Wydziału Farmaceutycznego AM w Białymstoku. Stopień doktora nauk farmaceutycznych otrzymała na Wydziale Farmaceutycznym AM w Łodzi (2000). Zainteresowania zawodowe: farmakognozja, lek pochodzenia naturalnego.

Piśmiennictwo:
Pismiennictwo: Hegi. G. Illustrierte Flora von Mittel Europa, t. VI (1), Lehmanns Verlag, Monachium 1918; Pawłowski B., Jasiewicz A. Flora Polska, t. XII, PWN, Wwa 1971; Nowiński N. Dzieje upraw i roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1983; Kuźnicka B. Historia leków naturalnych, cz. I. Źródła do dziejów etnofarmacji polskiej. PAN, Wwa 1986; Ożarowski A., Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ, Wwa 1989; Anioł-Kwiatkowska J. Rośliny kosmetyczne. WSiP, Wwa 1992; Voigt G., Behrendt A., Hiller K., Franke P. Sci Pharm, 54, 83/1986; Hiller K., Schöpke T., Wray V., Schulten H.R. Zur struktur der Hauptsaponine von Bellis perennis L. Pharmazie, 43, 850- 852/1988; Schöpke T., Wray V., Kunach A., Hiller T. Virgaureasaponin 2 from Bellis perennis L. Pharmazie, 45, 870-871/1990; Schöpke T., Wray V., Rzezawska B., Hiller K. Bellissaponins BA1 and BA2, acylated saponins from Bellis perennis. Phytochemistry 30, 627-631/1991; Schöpke T., Wray V., Kunath A., Hiller K. Bayogenin and asterogenic acid glycosides from Bellis perennis. Phytochemistry 31, 2555-2557/1992; Schöpke T., Hiller T. Minor deacylsaponins from Bellis perennis. Sci Pharm, 64 (3/4), 663- 668/1996; Glensk M., Wray V., Nimtz M., Schöpke T. Triterpenoid saponins of Bellis perennis. Sci Pharm, 69(1), 69-73/2001; Li W., Asada Y., Koine K., Nikaido T., Furuya T., Yoshikawa T. Bellisosides A-F, six novel acylated triterpenoid saponins from Bellis perennis (Compositae). Tetrahedron, 61, 2921-2929, 2005; Avato P., Tava A. Acetylenes and terpenoids of Bellis perennis. Phytochemistry, 40(1), 141- 147/1995; Grabias B., Dombrowicz E., Kalemba D., Świątek L. Phenolic acids in Flores Bellidis i Herba Tropaeoli. Herba Polonica, 41(3), 111-114; Gudej J., Nazaruk J. Apigenin glycosidoesters from flowers of Bellis perennis L. Acta Pol Pharm, 54(3), 233- 235; Nazaruk J., Gudej J. Apigenin glycosides from the flowers of Bellis perennis L. Acta Pol Pharm, 57(2), 129-130/2000; Gudej J., Nazaruk J. Flavonol glycosides from the flowers of Bellis perennis. Fitoterapia, 72, 839- 840/2001; Nazaruk J., Gudej J. Qualitative and quantitative chromatographic investigation of flavonoids in Bellis perennis L. Acta Pol Pharm, 58(5), 401-401/2001; Starzyk J., Liszka B., Sendra J. Fungistatic properties of chosen plant`s extracts. Acta Biol Crac. 25, 173-177/1983; Hiller T., Bader G., Schöpke T. Antifungal effects of glycosides of polygalacic acid. Planta Med, 56, 644/1990; Bader G., Kulhanek Y., Ziegler-Böhme H. The antifungal action of polygalacic acid glycosides. Pharmazie, 45(8), 618- 620/1990; Avato P., Vitali C., Mongelli P., Tava A. Antimicrobial activity of polyacetylenes from Bellis perennis and their synthetic derivatives. Planta Med, 63, 503-507/1997; John S., Lorenz P., Petersen R.D., Heldermann M., Borc hert S. Skin-lightening agent with different pathways of action on melanogenesis. SOFW Journal, 131(7), 40, 42-44, 46, 48-49/2005, CA 2005:1082438.


adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=2204