panacea.pl

:: Czystość mikologiczna suszonych roślin leczniczych
Panacea Nr 3 (12), lipiec - wrzesień 2005, strony: 30-31


Czystość mikologiczna
suszonych roślin leczniczych
Zagadnieniem o szczególnej wadze ze zdrowotnego punktu widzenia jest występowanie w produktach zielarskich, w tym w suszach, grzybów produkujących mikotoksyny.

Od kilkudziesięciu lat Polska jest jednym ze znaczących producentów ziół - nie tylko na rynek krajowy, ale także na eksport. Średnio w naszym kraju produkuje się od 20.000 do 26.000 ton suszu zielarskiego rocznie. Przewiduje się, że w najbliższych latach produkcja i spożycie roślin leczniczych w Polsce znacząco wzrośnie [43, 44, 54]. Z literatury wynika, że wykorzystanie roślin leczniczych jest coraz bardziej rozpowszechnione również w innych krajach [3, 49]. Wzrastające spożycie roślin leczniczych wynika z obecności w nich wielu związków biologicznie czynnych, wykorzystywanych w profilaktyce i terapii wielu schorzeń, również tzw. chorób cywilizacyjnych [18, 28, 38, 40].

Rośliny lecznicze stosowane są między innymi w stanie świeżym oraz w postaci suszonej, przy czym większe znaczenie mają susze.

Skażenia mikrobiologiczne
surowców zielarskich można podzielić na pierwotne i wtórne [9]. Do skażeń pierwotnych zalicza się zanieczyszczenia surowców glebą, kurzem, odchodami ptaków czy nawozami. Do skażeń wtórnych zalicza są przede wszystkim te, które związane są z niehigienicznym zbiorem, suszeniem, magazynowaniem czy transportem roślin. Źródłem skażenia mogą być również różne urządzenia w cyklu technologicznym produktów zielarskich, powierzchnie użytkowe, opakowania, a nawet personel [5, 30, 31, 68]. Nie bez znaczenia jest również sposób zbioru roślin zielarskich. Niewłaściwe ustawienie i przygotowanie maszyn, dłuższy kontakt skoszonych roślin z glebą, czy duża wilgotność podczas koszenia mogą być przyczyną ich mikrobiologicznego skażenia [29].

Czynniki jakości
Kneifel i wsp. [37] podzielili czynniki wpływające na mikrobiologiczną jakość roślin leczniczych na wewnętrzne, do których zaliczyli m.in. strukturę roślin, ich skład chemiczny i mikroflorę autochtoniczną, oraz zewnętrzne, obejmujące m.in. warunki klimatyczne, wilgotność, miejsce uprawy, metodę zbioru i traktowanie posprzętne, pakowanie oraz warunki przechowywania. Duży wpływ na mikrobiologiczną jakość suszów ma również sposób suszenia roślin oraz warunki przechowywania gotowych suszów [5, 29, 31, 37, 53]. Rodzaj i parametry suszenia podyktowane są właściwościami fizykochemicznymi substancji czynnych zawartych w surowcach.

Suszenie naturalne?
Przez wiele lat podstawowym sposobem utrwalania surowców zielarskich było ich suszenie w warunkach naturalnych (na polach w pokosach, czy w przewiewnych, zadaszonych miejscach). Długotrwałe suszenie w takich warunkach prowadziło jednak do niekorzystnych zmian jakościowych. Obecnie do suszenia najczęściej wykorzystywane są

suszarnie termiczne
- z wymuszonym przepływem ciepłego powietrza, co wpływa korzystnie na zachowanie składu chemicznego oraz właściwości organoleptycznych surowca [61]. Aby spełnić wymagania stawiane suszom, zakres temperatur, w których suszone są rośliny lecznicze, mieści się w przedziale od 300C (dla najwrażliwszych na temperaturę surowców olejkowych) do 600C (dla owoców borówki).

Zagrożenia
Ze względu na potencjalne zagrożenia ze strony drobnoustrojów toksynotwórczych i chorobotwórczych, mikrobiologicznej jakości surowców i przetworów zielarskich poświęca się w naszym kraju i w świecie coraz więcej uwagi [3, 20, 23, 25, 29, 30, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 47, 48, 51, 53, 68]. Ze względu na coraz powszechniejsze stosowanie roślin leczniczych, skażenie ich suszów różnymi zanieczyszczeniami, w tym grzybami mikroskopijnymi i mikotoksynami, może stwarzać poważne zagrożenie dla zdrowia ludzi. W dostępnym piśmiennictwie niewiele jest prac dotyczących skażenia suszów roślin leczniczych grzybami mikroskopijnymi. Należy jednocześnie podkreślić, że powyższe zagadnienie jest w małym tylko stopniu rozeznane, nie tylko w naszym kraju, lecz również w skali światowej. W większości dostępnych prac, dotyczących skażenia suszów zielarskich grzybami mikroskopijnymi, identyfikowano grzyby mezofilne, które mogą być producentami niebezpiecznych dla zdrowia mikotoksyn [3, 5, 6, 9, 10, 12, 20, 21, 25, 30, 47, 51, 52, 58, 64, 65]. Nie znaleziono opracowań, które w sposób kompleksowy charakteryzowałyby skażenie suszów roślin leczniczych grzybami mikroskopijnymi o potencjalnie toksynotwórczych i chorobotwórczych właściwościach. Ze względu na stosunkowo wysokie temperatury suszenia, w suszach - oprócz grzybów mezofilnych - można się również spodziewać grzybów termofilnych i termotolerancyjnych. Z przeglądu piśmiennictwa wynika, że tych grzybów nie oznaczano dotąd w suszach zielarskich.

Wyniki wstępnych, niepublikowanych badań własnych dowiodły, że w próbach suszu melisy, rumianku, mięty, dziurawca oraz dwóch mieszanek ziołowych występowały grzyby termofilne i termotolerancyjne

- m.in. Aspergillus fumigatus, Rhizopus microsporus var. rhizopodiformis i Rhizomucor pusillus [27]. Gatunki te mają właściwości chorobotwórcze dla ludzi i zwierząt. Według de Hooga [16] należą do grupy patogenów oportunistycznych BSL-2 (Bio- Safety Level 2), atakujących ludzi z uszkodzonym lub osłabionym systemem odpornościowym [17]. Grzyby te są również znanymi producentami mikotoksyn i alergenów [20, 24]. Charakterystykę, w tym właściwości toksynotwórcze grzybów termofilnych i termotolerancyjnych, podaje wielu autorów [1, 7, 8, 11, 13, 42, 46, 50, 59, 60].

Grzyby kserofilne
Z uwagi na niską aktywność wodną aw, nawet poniżej wartości 0,65, w niektórych produktach żywnościowych, takich jak mąka, chleb, słodycze, suszone owoce, dżemy występują grzyby kserofilne [14, 15, 24, 36, 57, 63, 64, 67]. Wydaje się, że długie przechowywanie suszów roślinnych może również sprzyjać wzrostowi tych grzybów. W dostępnym piśmiennictwie nie znaleziono jednak doniesień na temat występowania grzybów kserofilnych w suszach. Wstępne badania wykazały, że susze melisy, rumianku, mięty, dziurawca oraz dwóch mieszanek ziołowych charakteryzują się bogatą mikoflorą kserofilną. Z suszów wyizolowano wiele gatunków kserofilnych, w tym z rodzaju (E. amstelodami, E. herbariorum) [27]. Należy podkreślić, że grzyby kserofilne mogą pogarszać jakość ziół, a niektóre z nich są producentami mikotoksyn.

Aktidiono-oporne
Całkiem nowym zagadnieniem jest występowanie w suszach zielarskich grzybów opornych na antybiotyk aktidion (cykloheksimid). Z żywych liści łopianu wyizolowano wiele gatunków grzybów aktidiono- opornych [62]. Wśród tych grzybów były gatunki produkujące szkodliwe metabolity wtórne i gatunki chorobotwórcze dla człowieka, m.in. Pseudallescheria boydii. Kilka gatunków potencjalnie chorobotwórczych i toksynotwórczych, m.in. Aspergillus fumigatus, A. flavus, A. niger i A. versicolor, A. nidulans, Alternaria alternata, Mucor circinelloides i Syncephalastrum racemosum wyizolowano również z suszu melisy, rumianku, mięty, dziurawca oraz dwóch mieszanek ziołowych [27]. Uzyskane wyniki badań wskazują zatem, że istnieje realny problem skażenia roślin leczniczych, w tym również suszów, grzybami aktidiono-opornymi.

Przede wszystkim mikotoksyny
Należy jeszcze raz podkreślić, że zagadnieniem o szczególnej wadze ze zdrowotnego punktu widzenia jest występowanie w produktach zielarskich, w tym w suszach, grzybów produkujących mikotoksyny [2, 4, 19, 23, 29, 31, 34, 45, 49, 53, 55, 56]. Problem ten powinien być jednak rozpatrywany nie tylko w odniesieniu do grzybów mezofilnych, lecz również do grzybów termofilnych i termotolerancyjnych, kserofilnych i aktidiono-opornych, które - na co wskazują wyniki badań własnych - mogą stanowić realne zagrożenie w suszach roślin leczniczych.

dr inż. Katarzyna Janda
- Katedra Technologii Rolnej i Przechowalnictwa Akademii Rolniczej w Szczecinie

dr hab. Krzysztof Ulfig
- Zespół Mikrobiologii Środowiska Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach

Piśmiennictwo
Piśmiennictwo [1] Abdel-Hafez A.I.I., Moharram A.M.M., Abdel-Mallek A.Y.: 1987. Thermophilic and thermotolerant fungi associated with seeds of five members of Umbelliferae from Egypt. Cryptogamie Mycol. 8 (4), ss. 315-320; [2] Abeywickrama K., Bean G.A.: 1991. Toxigenic Aspergillus flavus and aflatoxins in Sri Lanka medicinal plant material. Mycopathologia 113, ss. 187-90; [3] Abou-Arab A.A.K., Soliman Kawther M., El Tantawy M.E., Ismail Badeaa R., Naguib Khayria.: 1999. Quantity estimation of some contaminants in commonly used medicinal plants in the Egyptian market. Food Chemistry 67, ss. 357-63; [4] Aziz N.H., Youssef Y.A., EL-Fouly M.Z., Moussa L.A.: 1998. Contamination of some common medicinal plant samples and spices by fungi and their mycotoxins. Bot. Bull. Acad. Sin. 39, ss. 279-85; [5] Banerjee M., Sarkar P.K.: 2003. Microbiological quality of some retail spices in India. Food Research International 36, ss. 469-74; [6] Baxter R., Holzapfel W.H.: 1982. A microbial investigation of selected spices, herbs and additives in South Africa. Journal of Food Science 47, ss. 570-74; [7] Bilaj T.I., Zacharczenko W.A.: 1987. Opriebielitiel tiermofilnych gribow. Izd. Naukowa Dumka, Kijew; [8] Bilaj T.I.: 1979. Tiermostabilnyje fiermienty gribow. Izd. Naukowa Dumka, Kijew; [9] Brantner A., Lücke W.: 1995. Influence of physical parameters on the germ-reducing effect of microwave irradiation on medicinal plants. Pharmazie 50, ss. 762-66; [10] Chan K.: 2003. Some aspects of toxic contaminations in herbal medicines. Chemosphere 52, ss. 1361-72; [11] Cooney D.G., Emerson R.: 1964. Thermophilic fungi. An account of their biology, activities and classification. W.H. Freeman and Company, San Francisco and London; [12] Czech E., Kneifel W., Kopp B.: 2001. Microbiological status of commercially available medicinal herbal drugs – a screening study. Planta Med. 67, ss. 263-69; [13] Davis N.D., Wagener R.E., Morgan- Jones G., Diener U.L.: 1975. Toxigenic thermophilic and thermotolerant fungi. Applied Microbiology 29, 4, ss. 455-57; [14] Hitokoto H., Morozumi S., Wauke T., Sakai S., Kurata H.: 1981. Fungal contamination and mycotoxin-producing potential of dried beans. Mycopathologia 73, ss. 33-38; [15] Hocking A.D., Pitt J.I.: 1980. Dichloran- glycerol medium for enumeration of xerophilic fungi from low-moisture foods. Applied and Environmental Microbiology 39, 3, ss. 488-92; [16] De Hoog G.S.: 1996. Risk assessment of fungi reported from humans and animals. Mycoses 39, ss. 407-17; [17] De Hoog G.S., Guarro J., Gené J., Figueras M.J.: 2000. Atlas of Clinical Fungi. 2nd Edition, Centraalbureau voor Schimmelcultures, Utrecht, Universitat Rovira i Virgili, Reus; [18] Dureja H., Kaushik D., Kumar V.: 2003. Developments in nutraceuticals. Indian Journal of Pharmacology 35, ss. 363-72; [19] Efuntoye M.O.: 1999. Mycotoxins of fungal strains from stored herbal plants and mycotoxin contents of Nigerian crude herbal drugs. Mycopathologia 147, ss. 43-48; [20] El-Bazza Zeinab E.M., Farrag Hala A., El-Fouly Mohie E.D.Z.: 2001. Inhibitory effect of gamma radiation and Nigella sativa seeds oil on growth, spore germination and toxin production of fungi. Radiation Physics and Chemistry 60, ss. 181-89; [21] Favet J.: 1992. Etude de la contamination microbienne d`une vingtaine de droques vegetales. Pharm. Acta Helv. 67, 9-10, ss. 250-58; [22] Fischer G., Müller T., Schwalbe R., Ostrowski R., Dott W.: 2000. Species-specific profiles of mycotoxins produced in cultures and associated with conidia of airborne fungi derived from biowaste. Int. J. Hyg. Environm. Health 203, ss. 105-16; [23] Garcia S., Iracheta F., Galvan F., Heredia N.: 2001. Microbiological survey of retail herbs and spices from Mexican markets. Journal of Food Protection 64, ss. 99-103; [24] Gock M.A., Hocking A.D., Pitt J.I., Poulos P.G.: 2003. Influence of temperature, water activity and pH on growth of some xerophilic fungi. International J. Food Microbiology 2481, ss. 11-19; [25] Gutarowska B., Jotkowska A.: 2003. Porównanie dwóch metod oceny zanieczyszczenia grzybami strzępkowymi ziół i przypraw ziołowych. III Konferencja Naukowa, "Rozkład i korozja mikrobiologiczna materiałów technicznych". Materiały Konferencyjne, Łódź 2003, ss. 314-17; [26] Horner W.E., Helbing A., Salvaggio J.E., Lehrer S.B.: 1995. Fungal allergens. Clinical Microbiology Reviews 8, ss. 161-79; [27] Janda K., Ulfig K.: 2004. Badania wstępne skażenia suszów roślin leczniczych grzybami mikroskopijnymi. AR Szczecin (niepublikowane); [28] Jędrzejko K. [red.]: 1997. Zarys wiedzy o roślinach leczniczych. Śląska AM, Katowice; [29] Kabelitz L.: 2002. Sposoby korygowania wad jakościowych surowców roślinnych. "Wiad. Zielarskie" 2, ss. 13-16; [30] Kędzia B.: 1990. Drobnoustroje fitopatogenne w surowcach zielarskich. II. Grzyby pleśniowe. "Herba Polonica", tom XXXVI, ss. 1-2; [31] Kędzia B.: 2002. Problem eliminacji drobnoustrojów w procesie wytwarzania leków pochodzenia roślinnego. "Wiad. Zielarskie", 8-9, s. 12; [32] Kędzia B.: 1998a. Sposoby zmniejszania zanieczyszczeń mikrobiologicznych w surowcach zielarskich cz. III. "Wiad. Zielarskie" 4, ss. 15- 17; [33] Kędzia B.: 1998b. Sposoby zmniejszania zanieczyszczeń mikrobiologicznych w surowcach zielarskich. Cz. I. "Wiad. Zielarskie" 2, ss. 19-20; [34] Kędzia E., Holderna-Kędzia E.: 1998. Wytwarzanie aflatoksyn przez grzyby Aspergillus flavus i A. parasiticus wyizolowane z surowców zielarskich. IV Konferencja Naukowa "Mikotoksyny w żywności i paszach", Bydgoszcz 1998, ss. 132-38; [35] Kim M.J., Yook H.S., Byun M.W.: 2000. Effects of gamma irradiation on microbial contamination and extraction yields of Korean medicinal herbs. Radiation Physics and Chemistry 57, ss. 55-58; [36] Kinderlerer J.L.: 1995. Czapek Casein 50% Glucose (CzC50G): a new medium for the identification of foodborne Chrysosporium spp. Letters in Applied Microbiology 21, ss. 131-36; [37] Kneifel W., Czech E., Kopp B.: 2002. Microbial contamination of medicinal plants - a review. "Planta Med." 68, ss. 5-15; [38] Kolmünzer S.: 2000. Farmakognozja: PZWL, Wwa; [39] Kostrzewa E., Owczarczyk B.: 1997. Zanieczyszczenia mikrobiologiczne przypraw ziołowych i metody ich wyjaławiania. "Wiad. Zielarskie" 4, ss. 19-21; [40] Kowalewski Z. [red.]: 1997. Farmakognozja. Leki roślinne. Wyd. AM Poznaniu; [41] Kusewicz D.: 1998. Problemy mikrobiologicznych zanieczyszczeń w przemyśle kosmetycznym i zielarskim. "Wiad. Zielarskie" 2, s. 21; [42] Kushner D.J.: 1981. Żizń mikrobow w ekstriemalnych usłowijach. Izd. Mir, Moskwa; [43] Lutomski J.: 1999a. Coraz więcej herbat ziołowych. "Wiadomości Zielarskie" 4, ss. 7-8; [44] Lutomski J.: 1999b. Zioła to też lek. "Wiad. Zielarskie" 6, s. 12; [45] Lutomski J., Kędzia B.: 1980. Mycoflora of crude drugs. Estimation of mould contamination and their toxicity. "Planta Medica" 40, ss. 212-17; [46] Maheshwari R., Bharadwaj G., Bhat M.K.: 2000. Thermophilic fungi : their physiology and enzymes. Microbiology and Molecular Biology Reviews 64, 3, ss. 461-88; [47] Markowska J., Libudzisz Z.: 2003. Stan mikrobiologiczny surowców ziołowych w Polsce; III Konferencja Naukowa [...], ss. 306-09; [48] Markowska J., Libudzisz Z., Żegota A.: 2003. Radiacyjna dekontaminacja surowców ziołowych. III Konferencja Naukowa [...], ss. 310- 13; [49] Martins M.L., Martins M.H., Bernardo F.: 2001. Fumonisins B1 and B2 in black tea and medicinal plants. Journal of Food Protection 64, 8, ss. 1268-70; [50] Mouchacca J.: 1997. Thermophilic fungi: biodeversity and taxonomic status. Cryptogamie, Mycol. 18, 1, ss. 19-69; [51] Onyenekwe P.C., Ogbadu G.H., Hashimoto S.: 1997. The effect of gamma radiation on the microflora and essential oil of Ashantii pepper (Piper guineense) berries. Postharvest Biology and Technology 10, ss. 161-67; [52] Pafumi J.: 1986. Assesment of the microbiological quality of spices and herbs. Journal of Food Protecion 49, 12, ss. 958-63; [53] Parnowska W.: 1998. Mikrobiologia farmaceutyczna. Problemy produkcji i kontroli leków. Wyd. Lekarskie PZWL, Wwa; [54] Pol J.: 2000. Rynek zielarski w Polsce w aspekcie negocjacji przedakcesyjnych z Unią Europejską. "Wiad. Zielarskie" 1, ss. 1-3; [55] Reif K., Metzger W.: 1995. Determination of aflatoxins in medicinal herbs and plant extracts. "Journal of Chromatography" A, 692, s. 131-136; [56] Roy A.K., Sinha K.K., Chourasia H.K.: 1988. Aflatoxin contamination of some common drug plants. Applied and Environmental Microbiology, ss. 842- 43; [57] Samson R.A., Hoekstra E.S., Frisvad J.C., Filtenborg O.: 2000. Introduction to food- and airborne fungi. Centraalbureau voor Schimmelcultures, Sixth Edition, Utrecht; [58] Schwab A.H., Harpestad A.D., Swartzentruber A., Lanier J.M., Wentz B.A., Duran A.P., Barnard R.J., Read jr R.B.: 1982. Microbiological quality of some spices and herbs in retail markets. Apllied and Environmental Microbiology 44, 3, ss. 627-30; [59] Shekhar Sharma H.S., Johri B.N.: 1992. The role of thermophilic fungi in agriculture. Handbook of Applied Mycology Volume 4 : Fungal Biotechnology, ed. (Arora D.K., Elander R.P., Mukerji K.G.) Marcel Dekker INC. ss. 707-28; [60] Shekhar Sharma H.S.: 1989. Economic importance of thermophilous fungi. Apllied Microbiology and Biotechnology 31, ss. 1-10; [61] Stasiak M., Zaorski T.: 1995. Kilka uwag na temat postępu technicznego w produkcji zielarskiej. "Wiad. Zielarskie" 5, ss. 13-14; [62] Ulfig K., Płaza G., Miętkiewicz G.: 2003. Mikroflora liści i gleby jako wskaźnik wpływu komunalnej oczyszczalni ścieków na otoczenie. III Konferencja Naukowa [...], ss. 339-45; [63] Vytasová J., Pribáová P., Marvanová L.: 2002. Occurrence of xerophilic fungi in bakery gingerbreak production. International J. Food Microbiology 72, ss. 91-96; [64] Woźniak W., Werakso B.: 1969. Czystość mikrobiologiczna niektórych leczniczych surowców roślinnych. "Acta Polon. Pharm." XXVI, 2, ss. 187-93; [65] WHO/ EDM/TRM/2000. General Guidelines for Methodologies on Research and Evaluation of Traditional Medicine. WHO, Geneva 2000; [67] Zohri A.A., Abdel-Dawad K.M.: 1993. Survey of mycoflora and mycotoxins of some dried fruits in Egypt. J. Basic Microbiol. 33, 4, ss. 279-88; [66] Zettler J.L., Navarro S.: 2001. Effect of modified atmospheres on microflora and respiration of California prunes. [W: ] Donahaye E.J., Navarro S., Leesch J.G., eds., Proc. Int. Conf. Controlled Atmosphere and Fumigation in Stored Products, Fresno, CA, ss. 169-77; [67] Żakowska Z., Stobińska H. (red.): 2000. Mikrobiologia i higiena w przemyśle spożywczym. Wyd. Politechniki Łódzkiej.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=153