panacea.pl

:: Zarys historii lecznictwa empirycznego cz.1
Panacea Nr 1, październik 2002, strony: 23-27



Zarys historii
lecznictwa
empirycznego

(cz.1)
Początki stosowania niektórych roślin w celach leczniczych toną w pomroce dziejów ludzkości.

Człowiek pierwotny musiał najpierw zaspokoić głód, dlatego najsilniejsi i najsprawniejsi mężczyźni byli myśliwymi i rybakami, natomiast osoby starsze oraz kobiety i młodzież zajmowali się poszukiwaniem pokarmów roślinnych w pobliżu swoich siedlisk.

Natura daje lek i truciznę
Hieroglificzny zapis niektórych roślin, występujących w starożytnym Egipcie
Hieroglificzny zapis niektórych roślin, występujących w starożytnym Egipcie:
platan wschodni (Platanus orientalis), figowiec pospolity (Ficus carica), palma daktylowa (Phoenix dactylifera), kolibło egipskie (Balanites aegiptiaca), granatowiec właściwy (Punica granatum), oliwka europejska (Olea europaea), tamaryszek senegalski [francuski] (amarix senegalensis)
Posługiwali się oni osobniczym instynktem oraz obserwacją zachowań zwierząt dzikich i udomowionych. Ten zbieracko - łowiecki tryb życia trwał przez wiele wieków. Stopniowo poznawano coraz większą ilość roślin pokarmowych, ale też roślin szkodliwych - trujących i narkotycznych. Niektóre z nich znalazły potem zastosowanie jako trucizny strzałowe do polowań na duże zwierzęta, także do obrony własnej przed drapieżnikami i agresywnymi sąsiadami, znacznie później w tzw. sądach bożych i do podstępnego trucia przeciwników, do zdobycia przywództwa we własnym plemieniu. Wśród poznanych roślin pokarmowych znajdowały się takie, które po dłuższym stosowaniu wykazały właściwości lecznicze w najważniejszych chorobach trapiących wówczas ludzi, zwłaszcza dla gojenia ran, trawienia pokarmów, zachowania życia po ukąszeniu jadowitych zwierząt i owadów.

Rośliny życia
Badania archeologiczne i historyczne sięgają bardzo daleko w przeszłość i dowodzą, że żyjący wówczas hominidzi żywili się przeważnie pokarmami roślinnymi, natomiast neandertalczycy, żyjący w okresie 250-50 tysięcy lat p.n.Chr., trudnili się zbieractwem i myślistwem. Pojawienie się człowieka rozumnego (Homo sapiens), około 35 tysięcy lat temu, zapoczątkowało okres życia osiadłego, uprawy podstawowych roślin pokarmowych i w związku z tym postępu cywilizacyjnego.
Wykopaliska na terenie Polski z okresu kultury łużyckiej (m.in. Biskupin z 550 roku p.n.Chr.) dostarczyły materiałów paleobotanicznych, pozwalających na identyfikację 147 zbieranych roślin. Były wśród nich jadalne ziarna roślin trawiastych, np. owsa głuchego Avena fa tua, stokłosy polnej Bromus arvensis, stokłosy żytniej Bromus secalinus, manny jadalnej Glyceria fluitans, życicy rocznej Lolium temulentum, włośnicy zielonej Setaria viridis. Druga grupa to owoce wiśni karłowatej, derenia, głogu, maliny, jeżyny, róży, poziomki, jabłoni. Trzecia grupa to rośliny lecznicze i przyprawowe - kminek, kolendra, jałowiec, mięta polna, chmiel, ślaz dziki, dziurawiec, łopian, pokrzywa i kilka innych.

Medycyna egipska
Kilkanaście wieków wcześniej ośrodkami rozwiniętej cywilizacji były kraje położone na Bliskim Wschodzie (Sumeria, Babilon, Asyria) i w basenie Morza Śródziemnego (Egipt, Grecja i Rzym). Prawdopodobnie najstarsza cywilizacja powstała w Egipcie, wzdłuż biegu Nilu, a jej apogeum przypada na lata 1567-1085 p.n.Chr., gdy panowali faraonowie Amenhotep I, Echnaton i Tutanhamon. Wówczas znany był już sposób pozyskiwania miazgi z rdzeni łodyg wodnej rośliny Cyperus papyrus (syn. Papyrus antiquorum), która po wysuszeniu stanowiła namiastkę papieru, zwanego papirusem. Na owych papirusach zapisywano wszystko, co było potrzebne do rządzenia rozległym państwem, ale przedstawiano też zagadnienia medyczne, różne leki i sposoby ich przyrządzania.
W 1873 r. angielski archeolog G. Eberts zdobył zwój papirusa długości 20 m, który - po odczytaniu zapisu (pismem hieratycznym) stał się najważniejszym dokumentem staroegipskiej medycyny.

Ustalono, że papirus Ebersa powstał około 1550 r. p.n.Chr., ale jego fragmenty są odpisem z o wiele starszych źródeł. Zawiera informacje z zakresu chorób wewnętrznych, chirurgii, stosowania minerałów i licznych roślin leczniczych.

Wymieniono tam m.in. jałowiec, siemię lniane, koper, kminek, czosnek, liście senesu, korzeń przestępu, tymianek, jaskółcze ziele, pięciornik, kozieradkę, mak, korzeń mandragory, lulek egipski, nasiona bielunia i wiele innych. Papirus Smitha, znaleziony w r. 1862 w grobowcu koło Teb, pochodzi z r. 1555 p.n.Chr., ale - tak jak poprzedni - zawiera znacznie wcześniejsze informacje o chirurgii, m.in. 48 opisów chorób, sposoby nastawiania i unieruchomiania złamań, zwalczanie infekcji i gorączki odwarem z liści wierzby. Papirus pisany hieroglifami ma długość prawie 5 m i jest w nim też wzmianka o obserwacji akcji serca i liczeniu tętna.
Papirus berliński pochodzi z r. 1350 p.n.Chr., ma 279 wierszy z receptami, jest bardzo trudny do odczytania i część tekstu pozostaje nieznana.
Papirus Hearsta, znaleziony w r. 1899 w górnym Egipcie, pochodzi prawdopodobnie z XII-XI wieku p.n.Chr. i zawiera liczne recepty i ich zastosowanie, m.in. receptę leku, który bóg Re sam dla siebie stworzył, sposoby okadzania chorych i inne.
Papirus z Kahun, znaleziony w r. 1898, pochodzi z r. 2250 p.n.Chr., jest podręcznikiem ginekologii, gdyż traktuje wyłącznie o chorobach kobiecych. Opisano w nim miesiączkowanie, jego zaburzenia, występowanie guzów, stanów zapalnych narządów rodnych i sutków oraz test określający płeć dziecka, które ma urodzić kobieta: należy codziennie oddawać mocz na ziarna pszenicy i jęczmienia. Jeżeli najpierw zacznie kiełkować pszenica, to urodzi się chłopiec; jeże li jęczmień, to dziewczynka. Prawdziwość tego testu potwierdził w r. 1939 dr J. Manger!
Odczytanie tych papirusów przez wybitnych znawców i dokonanie tłumaczeń na języki nowożytne pozwoliło na szerokie studia i na stwierdzenie, że
Pismo hieratyczne z 1550 r. p.n.Chr. - fragment papirusa Ebersa odkrytego w 1873 r.
Pismo hieratyczne z 1550 r. p.n.Chr. - fragment papirusa Ebersa odkrytego w 1873 r.

tysiące lat przed narodzeniem Chrystusa istniała w Egipcie w pełni rozwinięta medycyna - do tego znacznie starsza niż grecka, uważana do tego czasu za przodującą.

Sunu
Prowadzone od niemal 200 lat badania archeologiczne na całym terenie starożytnego Egiptu odsłoniły resztki murów pałacowych i świątyń, grobowców z sarkofagami i wyposażeniem w przedmioty codziennego użytku, ozdobione rysunkami ludzi, zwierząt i roślin, scenami z życia, z obrzędów i walk, napisami, datami, imionami królów, wodzów, kapłanów, wysokich urzędników oraz lekarzy. Dzięki nim można było odtworzyć historyczne wydarzenia w kraju, poznać wysoki poziom kultury materialnej oraz lecznictwa. Z mroków pradziejów i zapomnienia wyłoniły się nazwiska wybitnych lekarzy staroegipskich, nazywanych sunu.
Imhotep (imię oznacza dający zadowolenie) żył około 2800 roku p.n.Chr., był tak wybitnym lekarzem władcy i jego otoczenia, że pochowano go w piramidzie w okolicy Sakkary, niedaleko Memfis, najstarszej stolicy starożytnego Egiptu. Sekhet-Enanach był lekarzem dworskim faraona Sahure z V dynastii, około roku 2550 p.n.Chr. Jego specjalnością były choroby nosa, gardła i uszu. Nin-anch-re, lekarz faraona Teti z VI dynastii, żył około r. 2420 p.n.Chr. Grecki historyk Herodot napisał, że miał on rysy wykształconego człowieka. Nebamon, lekarz faraona Amenhotepa II z XVIII dynastii, został pochowany w pięknym grobowcu ozdobionym malowidłem ukazującym księcia asyryjskiego, który przybył do Egiptu i był przez niego skutecznie leczony. Iwti, lekarz nadworny faraonów Ramzesa I i Setiego II z XIX dynastii, żyjący około r. 1400 p.n.Chr., sam przygotowywał leki z posiadanych surowców roślinnych i mineralnych, miał też papirusy z receptami i wskazaniami zastosowań. Uzahor-resinet był egipskim lekarzem nadwornym około r. 500 p.n.Chr. Gdy król perski Dariusz podbił cały Egipt, dał mu polecenie zorganizowania i uruchomienia dawnej słynnej szkoły lekarskiej, wraz z wydziałem chirurgii i ogrodem botanicznym przy świątyni Horusa, jako wyraz uznania dla wysokiego poziomu sztuki medycznej w Egipcie.

Kapłani, lekarze, wróżbici
Wymienieni lekarze oraz ich asystenci i pomocnicy, wraz z rzeszą innych, których imiona pozostały nieznane, służyli faraonom, ich otoczeniu i wysokim dygnitarzom, natomiast ogół lud ności był leczony w przyświątynnych przychodniach, kierowanych przez kapłanów-lekarzy i jednocześnie wróżbitów, jasnowidzów i zaklinaczy. Chorzy pokładali nadzieje na uzdrowienie, składając ofiary bogom i kapłanom, modląc się i wierząc w cuda i siłę zaklęć. Pomagali im w tym nieliczni lekarze świeccy, towarzyszący kapłanom. Lata doświadczeń i obserwacji chorych owocowały doskonaleniem sztuki lekarskiej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie.
Recepta babilońskiego farmaceutyka na płytce ceramicznej
Recepta babilońskiego farmaceutyka na płytce ceramicznej, zapisana pismem klinowym. Staranność zapisu godna polecenia niektórym współczesnym lekarzom...

Asklepios (Eskulap) - ojciec Panacei, stał się symbolem lekarza doskonałego na całe wieki, aż do naszych czasów (m.in. w nazwach licznych aptek w całej Polsce). Tu widzimy jego wyobrażenie na szyldzie aptecznym z drzewa lipowego w południowych Niemczech (koniec XVII w.). Medycyna helleńska
Gdy państwo egipskie przeżyło już swój okres mocarstwowości, na Półwysep Bałkański wkroczyły około r. 1200 p.n.Chr. plemiona greckie i stopniowo zaczęły formować się małe państwa-miasta. Później nastąpiła ekspansja na pobrzeża Morza Egejskiego i zetkniecie się z kulturą egejską i egipską. Nastąpił wspaniały rozkwit nauki i sztuki a wraz z nimi rozkwit wiedzy i sztuki medycznej. W oparciu o wzory sąsiadów powstało najpierw lecznictwo w świątyniach, później pojawili się lekarze świeccy (jatroi), przyrządzający leki (pharmakopoloi), zbieracze ziół (rhizotomoi) i wyrabiający maści (myropoloi). Znaczna część ziół była sprowadzana z krajów ościennych, stamtąd także pochodziły niektóre sposoby wytwarzania różnych postaci leku.

Panacea wraz z siostrą Hygieją Asklepios i Panacea
Ważnym początkowym źródłem informacji o lekach i lecznictwie tamtej epoki były słynne epopeje przypisywane Homerowi (VIII wiek p.n.Chr.) - Iliada i Odyseja. Na dalszy rozwój medycyny i stosowania ziół miał znaczący wpływ kult Asklepiosa, postaci z mitologii greckiej.
Asklepios (po łacinie Eskulap) syn Apollina i nimfy Koronis, był bogiem sztuki lekarskiej. Naukę pobierał u centaura Chejrona (Chirona), uprawiającego rośliny lecznicze, a jego kult jako boga-lekarza ogarnął cała Grecję. Czczony był pod postacią węża, symbolizującego odradzanie się sił żywotnych. Jego wyobrażeniem był dostojny mężczyzna z brodą, trzymający laskę z owiniętym wężem. Z żoną Epioną miał syna Machaona, sławnego lekarza, oraz dwie córki - boginię zdrowia Hygieję (od jej imienia pochodzi dzisiejsza higiena) oraz boginię lecznictwa Panakeję (od jej imienia utworzono słowo panaceum, oznaczające cudowny lek na wszystko). To właśnie Panacea (Panakeja) dała tytuł kwartalnikowi Centrum Fitoterapii w Gdańsku.

Asklepios (Eskulap) - pół-bóg z mitologii greckiej, ojciec Panakei (Panacei), symbol lekarza doskonałego, który według mitologii potrafił nawet przywracać do życia zmarłych. Z tego powodu został zabity piorunem przez Zeusa, który nie chciał burzyć odwiecznego porządku świata. Rzymianie nazwali go Eskulapem. To imię do dziś jest metaforycznym określeniem lekarza. Atrybutem Asklepiosa-Eskulapa jest najczęściej wąż, ponieważ zwierzę to jest symbolem nieustającego odradzania się do życia (węże co roku zrzucają skórę). Jednak Spartanie kojarzyli Asklepiosa z leczniczymi właściwościami roślin. Nazywali go Agnitasem (od agnus castus - odmiany wierzby) a jego wizerunek wyrzeźbili z pnia wierzby, z której kory wyrabiali gorzkie lekarstwo przeciw reumatyzmowi, trapiącemu mieszkańców bagnistych dolin Sparty. W wyobrażeniach sykiońskich Asklepios trzyma w lewej dłoni szyszkę sosny pistacjowej.

Panacea - (gr. Panakeia). Bogini z mitologii greckiej, jej imię znaczy wszystko lecząca. Symbol doskonałego uzdrawiania za pomocą ziół. Była córką Asklepiosa, mistrza sztuki lekarskiej, i Laptei, córki Heliosa (boga Słońca). Jej siostrami były Hygieja (od jej imienia pochodzi słowo higiena) oraz Iaso (Uzdrowicielka). Jej braćmi byli Machaon i Padalejrios - lekarze.

doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski

doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski studiował farmaceutykę już w latach 1936-39. Ukończył studia po wojnie (1947) na Wydziale Farmaceutycznym Uniwersytetu Łódzkiego. Był asystentem i adiunktem w Zakładzie Farmakognozji i Farmakologii w Łodzi. Uzyskał stopień doktora nauk farmaceutycznych (1951, specjalność farmakognozja). W późniejszych latach kierował m.in. Zakładem Farmakognozji Akademii Medycznej w Lublinie oraz Zakładem Związków Naturalnych Instytutu Farmaceutycznego w Warszawie. Był jednocześnie kierownikiem Pracowni Fitochemii, w której opracowano i wdrożono do produkcji metody wytwarzania glikozydów naparstnicowych, opatentowane w kilku krajach. Doradca naukowy w Centralnym Zarządzie Przemysłu Zielarskiego "Herbapol". Odbył kilka zagranicznych stażów naukowych, m.in. był stypendystą rządu francuskiego (biotechnologia 1962). Habilitował się (1973, specjalność chemia farmaceutyczna). Po przejściu na emeryturę (1985) rozwinął działalność popularyzatorską w zakresie stosowania ziół i preparatów roślinnych, odżywiania i prozdrowotnego trybu życia. Jest członkiem honorowym Polskiego Komitetu Zielarskiego, jego byłym wiceprezesem. Autor licznych publikacji naukowych (49), patentów (9), dokumentacji technologicznych (21), książek (15) o łącznym nakładzie 750 tys. egzemplarzy, z których najbardziej znane to Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie, Farmakodynamika surowców roślinnych oraz Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. Napisał ponad 400 artykułów dla różnych czasopism, wygłosił ponad 100 odczytów i prelekcji, wielokrotnie popularyzował fitoterapię w radio i TV.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=14