panacea.pl

:: Badania i oczyszczanie mikrobiologiczne surowców zielarskich
Panacea Nr 4 (5), październik 2003, strony: 26-27


Badania i oczyszczanie mikrobiologiczne surowców zielarskich Niektóre rośliny posiadają naturalne bariery antydrobnoustrojowe, które hamują wzrost oraz stabilność mikroorganizmów. Około 1400 gatunków ziół i przypraw wytwarza substancje antydrobnoustrojowe!

K Rośliny lecznicze są naturalnym siedliskiem dla szerokiego spektrum mikroorganizmów, których źródłem jest środowisko naturalne rośliny - gleba, powietrze, woda - oraz organizmy żywe: człowiek, zwierzęta, owady - patrz rys 1. Poszczególne gatunki ziół wykazują zróżnicowanie pod względem ilości, jak również różnorodności bytujących na nich drobnoustrojów. Zróżnicowanie to determinowane jest przez właściwości danej rośliny oraz czynniki zewnętrzne, związane z wpływem środowiska, warunkami uprawy oraz procesami technologicznymi - patrz tab. 1.

Wyniki badań wskazują na korelację pomiędzy poziomem zanieczyszczenia mikrobiologicznego a odległością, na jaką roślina wzrasta od ziemi.

Drogi zanieczyszczeń surowców zielarskich drobnoustrojami.
Niektóre rośliny, takie jak np. melisa, tymianek, tatarak pospolity, koper włoski, posiadają naturalne bariery oraz substancje antydrobnoustrojowe, które wywołują hamujący wpływ na wzrost oraz stabilność mikroorganizmów. Oszacowano, iż około 1400 gatunków ziół i przypraw wytwarza substancje antydrobnoustrojowe o różnorodnej budowie chemicznej.

Bakterie i grzyby
Surowce zielarskie w głównej mierze zanieczyszczone są zarodnikami bakterii oraz grzybów, do zanieczyszczeń należą też jednak różnorodne formy wegetatywne bakterii i grzybów oraz wirusy żyjące na powierzchni rośliny, jak również we wnętrzu jej tkanek. Podstawowa mikroflora suchych ziół to bakterie przetrwalnikujące tlenowe z rodzaju Bacillus, beztlenowe Clostridium i grzyby pleśniowe z rodzaju Aspergillus, Pencillium, Rizopus oraz Fusarium. Stopień zakażenia surowców roślinnych jest bardzo zróżnicowany, może niekiedy dochodzić do poziomu 107 drobnoustrojów w 1g. Poza wymienionymi drobnoustrojami przetrwalnikującymi stwierdzono również obecność bakterii pochodzenia kałowego, tj. gramujemne pałeczki z grupy coli, enterokoki i paciorkowce. Znane są przypadki skażenia ziół bakteriami chorobotwórczymi.

Badania Labofarmu
Wytwarzane przez Labofarm tabletki oraz zioła dozowane pod względem czystości mikrobiologicznej spełniają wymagania zawarte w Farmakopei Polskiej. Tabletki należą do grupy leków doustnych, zawierających surowce pochodzenia naturalnego (grupa III c). Farmakopea Polska VI określa następujące wymagania dla tej grupy leków: nie więcej niż 104 bakterii i 102 grzybów w 1g, nieobecność w 1g Staphylococus aureus, Pseudomonas aeruginosa i Esherichia coli, nie więcej niż 102 innych drobnoustrojów z rodziny Enterobacteriaceae i innych pałeczek grammujemnych w 1g, nieobecność Salmonella w 10g.

Oczyszczanie

Aby uzyskać produkt o dopuszczalnym poziomie obciążenia drobnoustrojami, surowce poddawane są procesowi oczyszczania mikrobiologicznego, następującego w efekcie działania pary wodnej w wysokiej temperaturze.

Na stopień redukcji ilości wpływa także wielkość załadunku i wilgotność próbki. Porównanie wyników badań surowców przed i po oczyszczaniu pozwala na dobranie optymalnych parametrów oczyszczania, które powinny zapewnić uzyskanie odpowiedniej czystości mikrobiologicznej produktu i nie spowodować spadku zawartość substancji czynnych poniżej przyjętych limitów. Proces dobierania optymalnych warunków oczyszczania mikrobiologicznego zilustrowany zostanie na przykładzie surowca liść senesu (Folium Sennae) (patrz schemat 1), który może zawierać od 104 do 106 bakterii w 1g.
W pierwszym etapie określono wpływ wilgotności surowca oraz wielkości załadunku na efektywność oczyszczania. Kolejnym krokiem było ustalenie parametrów, takich jak czas i temperatura oczyszczania. Zastosowane na początku wartości tych parametrów okazały się nieskuteczne. Wystąpiło przekroczenie dopuszczalnego limitu ilości bakterii (mimo stukrotnego obniżenia ich ilości). Podwyższenie temperatury o 100C w stosunku do wartości wyjściowej spowodowało obniżenie ilości bakterii aż sto tysięcy razy, co pozwoliło na uzyskanie bardzo niskiego poziomu obciążenia mikrobiologicznego. Cóż z tego, skoro wykonane następnie analizy zawartości antranoidów w przeliczeniu na sennozyd B wykazały spadek ilości substancji czynnych poniżej dolnego limitu.
Takie wyniki wymusiły konieczność zastosowania łagodniejszych parametrów. W doświadczeniu trzecim obniżono temperaturę o 50C, a czas o 5 minut. W tym wypadku oczyszczony surowiec nie odpowiadał, niestety, wymaganiom mikrobiologicznym. Nastąpił jedynie dziesięciokrotny spadek ilości bakterii. W kolejnej próbie skrócono jedynie czas oczyszczania o 5 minut w stosunku do próby poprzedniej. W wyniku zastosowanych warunków ilość bakterii zmniejszyła się tysiąckrotnie, co przy wyjściowym zanieczyszczeniu surowca rzędu 106 bakterii w 1g daje wynik 1000 bakterii w 1g. Takie parametry uznano za optymalne i z powodzeniem zastosowano w przypadku oczyszczania surowca do produkcji tabletek Senefol.

Doświadczenia technologiczne i analityczne Labofarmu pozwalają na sformułowanie wniosku: ze względu na zróżnicowanie zanieczyszczenia mikrobiologicznego surowców zielarskich pod względem ilościowym jak i jakościowym oraz specyficzną wrażliwość na działanie podwyższonej temperatury, konieczne jest dobieranie parametrów oczyszczania indywidualnie dla poszczególnych gatunków ziół - na podstawie przeprowadzonych badań mikrobiologicznych i fizykochemicznych.

Tabela 1

Czynniki wewnętrzne Czynniki zewnętrzne
• skład chemiczny rośliny oraz jej naturalne bariery, • struktura rośliny, • obecność substancji antydrobnoustrojowych,
• wewnątrzkomórkowa mikroflora rośliny
• klimat, • wilgotność, • stanowisko, • metoda zbioru, • warunki suszenia, • postać, • obróbka technologiczna, • opakowanie i warunki przechowywania,
• zanieczyszczenie podczas obróbki

Tabela 2

stosowane parametry oczyszczania redukcja ilości bakterii wynik operacji
temperatura i czas wyjściowy 100 razy przekroczenie limitu ilości bakterii w 1g surowca odpowiednia zawartość substancji czynnej
temperatura wyższa o 10°C 100 000 razy surowiec odpowiada wymaganiom mikrobiologicznym, zawartość substancji czynnej poniżej normy
temp. niższa o 10°C, czas krótszy o 5 min. 10 razy przekroczenie limitu ilości bakterii w 1g surowca odpowiednia zawartość substancji czynnej
czas krótszy o 5 min. 1000 razy surowiec odpowiada wymaganiom mikrobiologicznym, odpowiednia zawartość substancji czynnej

mgr farm. Anna Sojka - Labofarm

Piśmiennictwo
Kneifel W., Czech E., Kopp B. Microbial Contamination of Medicinal Plants - A Review. "Planta Medica" 2002; 68: 5-15; Kędzia B. Drogi zanieczyszczenia surowców zielarskich drobnoustrojami. "Herba Polonica" 2000, 1, 35-51; Czech E., Kneifel W., Kopp B. Microbiological Status of Commercially Avilable Medicinal Herbal Drugs - A Screening Study. "Planta Medica" 1; 263-269.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=107