Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 2
Artykuły > Rośliny lecznicze > Arnika - lek z gór i łąk

Panacea Nr 3 (44), lipiec - wrzesień 2013 strony: 5-7

Arnika
- lek z gór i łąk

Plemiona germańskie czciły arnikę Arnica L. jako roślinę poświęconą Bogini Matce, chroniącą przed uderzeniami pioruna i przed czarami. W Skandynawii przypisywano jej także moc magiczną.
Pierwsze ślady stosowania arniki w leczeniu pochodzą z XII w., dzięki opisaniu jej właściwości przez Hildegardę z Bingen, w dziele Physica. Pierwszy naukowy opis rośliny powstał cztery wieki później, a jego autorem był włoski lekarz Pietro Matthiolus.
Do oficjalnych lekospisów trafiła arnika dopiero w XVIII w., choć była stosowana powszechnie w medycynie ludowej od czasów średniowiecza. Na terenach niemieckiego Holsztynu wieśniacy gotowali ją w piwie i tak przygotowaną używali w celach leczniczych. Arnikę cenił wybitny niemiecki poeta i dramaturg Johann Wolfgang Goethe, który w czasach młodości, pracując przez pewien czas w aptece, poznał jej walory lecznicze. Pijał herbatę z arniki jako napój wzmacniający kondycję.
Pochodzenie nazwy arnika nie jest w pełni wyjaśnione, prawdopodobnie wywodzi się greki, od słowa anion, czyli baranek – ze względu na włoski tworzące puszek na łodygach. Polskie synonimy nazwy, znane medycynie ludowej, to kupalnik górski lub pomornik.

Górska i łąkowa
Surowiec Arnicae anthodium lub Arnicae flos pozyskiwany jest z dwóch gatunków: arniki górskiej Arnica montana L. i arniki łąkowej Arnica chamissonis Less. subsp. folio, należących do rodziny astrowatych (złożonych) Asteraceae (Compositae).
Arnika górska objęta jest w Polsce całkowitą ochroną, podobnie w innych krajach europejskich, poza Hiszpanią. Próby uprawy gatunku przynosiły mierne efekty. Z powodu trudności z pozyskiwaniem surowca, w celach leczniczych wykorzystuje się głównie arnikę łąkową, o podobnym działaniu. Pochodzący z amerykańskich prerii gatunek jest dość łatwy w uprawie, najlepsze polskie plantacje są pod Gostyninem. Surowcem są wysuszone w temperaturze do 35oC koszyczki kwiatowe, czasem pozbawione osadnika same kwiaty. Arnika górska jest byliną o łodydze do 60 cm wysokości, ogruczolonej z 1-3 parami naprzeciwległych liści łodygowych. Kłącze wielogłowe, krótkie, poziome, uwieńczone rozetą liści przyziemnych, odwrotnie jajowatych, krótko owłosionych lub prawie nagich. Kwiaty zebrane w trzy złociste koszyczki, o średnicy 5-8 cm, z których jeden jest szczytowy, pozostałe wyrastają z kątów górnych liści. Arnika łąkowa różni się od górskiej głównie mniejszymi koszyczkami, o średnicy 2-4 cm, których na łodydze wyrasta więcej.

Związki czynne
w koszyczkach arniki są różnorodne. Są to flawonoidy od 0,4 do 0,6% w przeliczeniu na kwercetynę, w obu gatunkach; flawonole i ich 3-0-glikozydy (w tym połączenia z kwasem glikuronowym) oraz 7-0-glikozydy flawonów, m.in. luteoliny (w łąkowej dodatkowo glikozydy flawonoli, zestryfikowane kwasem octowym i glikozydy flawonów, zestryfikowane kwasem 2-metylomasłowym); olejek eteryczny (0,2-0,35%) z kwasami tłuszczowymi, n-alkanami C14-C30, także monoi seskwiterpenami, w tym tymolem i jego estrami; laktony seskwiterpenowe typu pseudogwajanu: w górskiej 0,2-0,8% , w łąkowej 0,2-1,5%: helenalina i 11-hydrohelenalina oraz ich estry z kwasem octowym, izomasłowym, 2-metylomasłowym, tyglinowym i metakrylowym, arnikolidy, w górskiej dodatkowo chamissonolidy; triterpeny typu a amyryny: arnidiol i faradiol; kwasy fenolowe: galusowy, kawowy i jego estry z kwasem chinowym; cholina, ksantofile, poliacetyleny, hydroksykumaryny (umbeliferon) i metoksyhydroksykumaryny (skopoletyna); irydoidy: lioliolid; alkaloidy pirolizydynowe: tussilagina, izotussilagina.

Preparaty
z koszyczków arniki są stosowane zewnętrznie jako leki o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym, przyspieszającym resorpcję krwiaków, przeciwobrzękowym i łagodzącym stany zapalne w urazach, w schorzeniach reumatycznych i skórnych, po ukąszeniu owadów oraz w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

Przeciwzapalne i przeciwobrzękowe

Badania in vitro
Stosowanie wyciągów z arniki oparte jest na wieloletniej tradycji używania tego leku. W ostatnim 30-leciu publikowane są wyniki badań, które potwierdzają tradycyjne wskazania. Dwa główne związki zespołu laktonów seskwiterpenowych arniki – helenalina i 2,3-dihydrohelenalina – znacząco zmniejszają nasilenie stanu zapalnego, wpływając na różne mechanizmy tego procesu. W homogenacie komórek wątroby szczura i ludzkich neutrofili wielojądrzastych, oba związki hamowały migrację neutrofili oraz zmniejszały syntezę prostaglandyn. Hamowały też w stymulowanych komórkach T, B i śródbłonka aktywność czynnika transkrypcyjnego NF-kB.
W badaniach działania przeciwzapalnego wyciągów z 12 gatunków rodzaju Arnica L. stwierdzono znaczne różnice w hamowaniu aktywności czynnika NF-kB i uwalnianiu elastazy z ludzkich neutrofili przez wyciągi z poszczególnych gatunków. To działanie przypisywane jest laktonom seskwiterpenowym typu helenanolidów, występujących w znacznej ilości w najsilniej działających wyciągach z A. montana i A. chamissonis.
W innej pracy, porównującej aktywność 14 surowców stosowanych jako leki przeciwzapalne, wyciąg z A. montana okazał się jednym z najsilniej hamujących wytwarzanie tlenku azotu przez mysie makrofagi, stymulowane przez LPS oraz powstawanie cyklooksygenazy -2 i TNF-a. Istotne znaczenie dla działania leczniczego koszyczków arniki mają też inne związki. Wyciąg etanolowy z surowca działał silnie antyoksydacyjnie, w stopniu zależnym od zawartości flawonoidów i kwasów fenolowych, chroniąc fibroblasty mysie przed uszkodzeniami przez stres oksydacyjny.

Badania in vivo
Działanie przeciwzapalne laktonów seskwiterpenowych arniki wykazano także w badaniach z udziałem zwierząt. Podawana dootrzewnowo szczurom w dawce 2,5 mg na kilogram masy ciała helenalina hamowała powstawanie obrzęku łapy. Stosowana w dawce 20 mg na kilogram działała przeciwbólowo. Octan 11a, 13 dihydrohelenaliny, podany miejscowo, hamował w stopniu silniejszym niż indometacyna powodowany przez olej krotonowy obrzęk ucha myszy.

W dermatologii i w kosmetyce
Preparaty z arniką są tradycyjnie używane w leczeniu różnych schorzeń dermatologicznych. Opinie specjalistów o celowości tych zastosowań zmieniały się w ciągu ostatnich dwudziestu lat, zależnie od wyników publikowanych prac. W roku 1994 oceniono preparaty z arniką jako mało skuteczne, działające drażniąco i powodujące odczyny alergiczne. 15 lat później przegląd badań wykazał, że arnika jest jednym z surowców naturalnych najczęściej stosowanych w leczeniu schorzeń dermatologicznych. Jest też składnikiem kosmetyków.
Efekty działania leków podawanych na skórę w znacznym stopniu zależą od stopnia przenikania związków czynnych. W badaniach z użyciem skóry świńskiej okazało się, że penetracja laktonów seskwiterpenowych, z głównym związkiem helenaliną, przez stratum corneum i ich przechodzenie do tkanek położonych głębiej, zależy głównie od zawartości laktonów w leku.

Badania kliniczne
Wykonano ich wiele, dotyczyły różnych zastosowań preparatów z arniki, ale nie wszystkie przeprowadzono zgodnie z obowiązującymi standardami, w wielu przypadkach uzyskując rozbieżne wyniki.

Siniaki, obrzęki, oparzenia
W pracy z udziałem 19 pacjentów oceniano skuteczność żelu z arniką w zapobieganiu powstawania i w przyspieszaniu wchłaniania siniaków. Pacjenci, podzieleni na dwie grupy, smarowali chore miejsca żelem z arniką i podstawą żelu przez 2 tygodnie. Pierwsza grupa przed zabiegiem, druga grupa po zabiegu usuwania laserem poszerzonych naczyń. Terapia okazała się nieskuteczna, nie stwierdzono różnic między stosowaniem żelu z arniką i samej podstawy żelu.
W ocenie szybkości resorbowania siniaków, przy zastosowaniu maści z arniką u zdrowych ochotników, preparat z zawartością 20% wyciągu z arniki okazał się skuteczniejszy od stosowanych równolegle – 1% witaminy K z dodatkiem 0,3% retinolu i białej wazeliny. Tylko 5% witamina K działała w stopniu zbliżonym do maści z arniką. W badaniu z udziałem 48 pacjentów po operacji plastycznej nosa, preparat z arniką skutecznie zmniejszał obrzęki, w stopniu zbliżonym do kortykosteroidów, ale nie wpływał na wielkość i intensywność barwy siniaków. Oceniano efekty leczenia oparzeń dwoma postaciami preparatu – zawierającego wyciąg z arniki i z liści pokrzywy – w badaniach z udziałem 2 osób. U każdego z uczestników spowodowano laserem cztery oparzenia drugiego stopnia, które leczono preparatem w żelu i w płynie, jako placebo używając podstawę żelu i płynu. Obie postacie preparatu skutecznie przyspieszały gojenie oparzeń w porównaniu z placebo.
Żel z arniką okazał się skuteczny również w łagodzeniu dolegliwości powodowanych przez zapalenie stawu w kolanie. W otwartym, wieloośrodkowym badaniu z udziałem 26 mężczyzn i 53 kobiet ze słabym i średnio nasilonym zapaleniem stawu kolanowego, smarowanie dwa razy dziennie chorego kolana żelem z arniką zmniejszało ból i sztywność. 69 pacjentów (87%) oceniło tolerancję leczenia jako dobrą lub dość dobrą.
Inaczej bezpieczeństwo stosowania preparatów z arniką ocenili autorzy metaanalizy badań klinicznych, dotyczących stosowania miejscowego preparatów naturalnych w zapaleniu kości i stawów. 176 pacjentów brało udział w badaniach, w których stosowano żel z arniką. Skuteczność leczenia była zbliżona do efektów stosowania ibuprofenu, ale żel z arniką powodował więcej działań niepożądanych niż lek chemiczny, profil tych działań oceniono jako gorszy.
Zaskakujące efekty uzyskano w badaniu oceniającym działanie przeciwbólowe kremu z arniką, stosowanego miejscowo na łydki i kostki nóg przez 53 osoby, bezpośrednio po intensywnych ćwiczeniach fizycznych – po 24 i po 48 godzinach. Ból nóg po 24 godzinach od zakończenia ćwiczeń był większy w grupie stosującej krem z arniką niż w grupie placebo. Po dwóch dniach nasilenie bólu w obu grupach było podobne.

Bezpieczeństwo
Wyciągi z arniki okazały się mało toksyczne przy oznaczaniu LD50 na myszach, szczurach i królikach. W badaniach na zwierzętach nie powodowały podrażnienia skóry i uczulenia. Jednak z obserwacji klinicznych wynika zalecenie ostrożności w stosowaniu, ponieważ znane są przypadki silnych odczynów alergicznych u osób wrażliwych. Brak jednoznacznej oceny działania alergizującego arniki. Niektórzy autorzy oceniają ten lek jako mało skuteczny, a silnie alergizujący. Opracowania z początku XXI w. pokazują, że właściwości alergizujące arniki są w istotnym stopniu łagodzone przez jej działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne.
Wyciągi z koszyczków arniki używane są tylko zewnętrznie, ponieważ przyjęte doustnie powodują szereg działań niepożądanych: bóle głowy, podrażnienie żołądka, nawet zatrzymanie akcji serca i zaburzenia oddychania. Przy stosowaniu zewnętrznym należy zachować ostrożność, gdyż preparaty z arniki, stosowane na uszkodzoną skórę przez dłuższy czas, mogą wywołać stany zapalne z obrzękami i pęcherzami, nawet zmiany martwicze.

Wciąż mało znana
Wykonano wiele prac dotyczących właściwości leczniczych preparatów z Arnicae anthodium, znaczna ich część to badania kliniczne, oceniające skuteczność preparatów w różnych wskazaniach. Uzyskiwane dotychczas wyniki, często zaskakująco przeciwstawne, nie pozwalają na wyjaśnienie możliwości pełnego wykorzystania arniki w terapii. Wskazania, w których od lat stosuje się preparaty z arniki, dalej są oparte na wieloletniej tradycji używania tego surowca. Od wieków znany lek – piękne kwiatostany arniki – pozostaje surowcem tajemniczym, o którym wiemy ciągle zbyt mało.

dr n. farm. Jadwiga Nartowska

Dr n. farm. Jadwiga Nartowska - wieloletni adiunkt w Katedrze Farmakognozji i Molekularnych Podstaw Fitoterapii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Jest członkinią komitetu redakcyjnego dwutygodnika Farmacja Polska, Polskiego Towarzystwa Immunologii Doświadczalnej i Klinicznej, Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego.

Piśmiennictwo:
Adkinson J.D., Bauer D.W., Chang T. The effect of topical arnica on muscle pain. Ann. Pharmacother. 44(10)/2010, 1579-84; Alonso D., Lazarus M.C., Baumann L. Effects of topical arnica gel on post-laser treatment bruises. Dermatol. Surg. 28(8)/2002, 686-88; Baumann L. Botanical ingredients in cosmeceuticals. J. Drugs Dermatol. 6(11)/2007, 1084-88; Bruneton J. Pharmacognosy. Lavoisier, Paris, New York 1999; Cameron M., Chrubasik S. Topical herbal therapies for treating osteoarthritis. Cochrane Database. Syst. Rev. 31/2013, 5; Craciunescu O., Constantin D., Gaspar A., Moldovan L. Evaluation of antioxidant and cytoprotective activites of Arnica montana L. and Artemisia absinthum L. ethanolic extracts. Chem. Cent. J. 6(1)/2012, 97; Ekenas C., Zebrowska A., Schuler B., Merfort I., Bohlin L. Screening for anti-inflamatory activity of Arnica (Asteraceae) species assessed by inhibition of NF-kappaB and release of human neutrofil elastase. Planta Med. 74(150)/2008, 1789-94; ESCOP: Monographs 1999, Thieme, New York; Hőrmann H.P., Kortina H.C. Evidence for the efficacy and safety of topical herbal drugs in dermatology, part I: Anti-inflammatory agents; Huber R., Bross F., Grüdermann C. Arnica and stinging nettle for treating burns -s self - experiment. Complementary Ther. Med. 19(5)/2011, 278-80; Jambor J. Rośliny lecznicze. Farmapress, Wwa 2006; Jeffrey S.L., Beilcher H.J. Use of Arnica to relieve pain after carpal-tunnel release surgery. Altern. Ther. Health Med. 8(2)/2002, 88-8; Knuesel O., Weber M., Suter A. Arnica montana gel in osteoarthitis of knee: an open, multicenter clinical tral. Adv. Ther. 19(5)/2002, 209-18; Kucera M., Horacek O., Kalal J., Polesna Z. Synergetic analgesic effect of combination of arnica and hydroxyethyl salicylate in ethanolic solution following cutaneous application by transcutaneous electostymulation. Arzneimittelforschung 53(12)/2003, 850- 56; Lass Ch., Vocanson M., Wagner S., Merort J., Martin S.F. Anti-inflamatory and immune - regulatory mechanisms prevent contact hypersesivity to Arnica montana L. Exp. Dermatol. 17(10)/2008, 849-57; Lass Ch., Merfort I., Martin S.F. In vitro and in vivo analysis of pro- and anti-inflamatory effects of weak and strong contact allergens. Experimental Dermatology 19/2010, 1007-13; Leu S., Havey J., White L.E., Rademaker A.W., Alam M. Accelerated resolution of laser - induced bruishing with topical 20% arnica: a rather-blinded randomized controlled trial. Br. J. Dermatol. 163(3)/2010, 557-64; Matławska I. Farmakognozja. Wyd. AM w Poznaniu; [No authors listed]: Final report on the safety assessment of Arnica montana extract and Arnica montana. Int. J. Toxicol. 20/2001 Suppl. 2, 1-11; Tekko I.A., Bonner M.C., Wiliams A.C. Permeation of bioactive constituents from Arnica montana preparations through human skin in vitro. J. Pharm. Pharmacol. 58(9)/2006, 1167-70; Verma N., Tripathi S.K., Sahu D., Das R.H. Evaluation of ihibitory activites of plant extracts on production of LPSstimulated pro-inflamatory mediators in J774 murine macrofages. Mol. Cell. Biohem. 336(1-2)/2010, 127-35; Wagner S., Merfort I. Skin penetration behaviour of sesqiterpene lactones from different Arnica preparations using a valdated GCMSD method. J. Pharm. Biomed. Anal. 43(1)/2006, 32-38; Wolf M., Mayer W., Heger M. Efficacy of Arnica in varicose vein surgery: results of a randomized, double-blind, placebo-controlled pilot study. Forsch. Komplementarmed Klass Naturheilkd. 10(50)/2003, 242-47.



Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Kora dębu i dęb...
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.