Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 4
Artykuły > Rośliny lecznicze > Lubczyk ogrodowy – cenna przyprawa i roślina lecznicza

Panacea Nr 3 (32), lipiec - wrzesień 2010 strony: 5-7

Lubczyk ogrodowy – cenna przyprawa i roślina lecznicza

Lubczyk ogrodowy Levisticum officinale Koch., zwany jest także isjaszem, lubiśnikiem lekarskim, łakomym zielem czy maggi. Jest byliną należącą do rodziny Apiaceae. Trudne do ustalenia jest pochodzenie rośliny, choć niektóre źródła za jego pierwotną ojczyznę uznają tereny dzisiejszego Iranu. W stanowiskach naturalnych spotykany jest na górzystych terenach południowo - zachodniej Azji, również na południu Europy, zwłaszcza w rejonie Apenin Liguryjskich, skąd pochodzi łacińska nazwa rośliny.

Obecnie uprawiany jest w całej Europie, w Ameryce Północnej i w wielu krajach Azji. W Polsce znany prawdopodobnie już w XVII w., uprawiany jest w ogródkach przydomowych oraz na plantacjach zielarskich. Nasze warunki klimatyczne odpowiadają lubczykowi, toteż rośnie on dobrze w całym kraju. Dawniej w polskiej kulturze ludowej wodny odwar z korzeni lubczyku podawano jako „napój miłosny” i afrodyzjak. Zielarze zalecali lubczyk na ukąszenia jadowitych węży, a także jako środek chroniący przed czarami.

Morfologia i biologia
Lubczyk ogrodowy w pierwszym roku wegetacji wytwarza bujną rozetę ciemnozielonych, lśniących, podobnych do selera liści, o długich ogonkach i pojedynczo lub podwójnie pierzastych blaszkach. W następnych latach wyrastają słabo ulistnione i rozgałęziające się w górnej części pędy kwiatostanowe, osiągające wysokość do 2-2,5 m. Łodygi są okrągłe, żeberkowane, wewnątrz puste, na dole otoczone rozetą liści odziomkowych. Zielonkawożółte, drobne i niepozorne kwiaty lubczyku zebrane są na szczytach pędów, tworząc kwiatostan w postaci baldacha. W naszych warunkach klimatycznych kwitnienie przypada na drugą połowę czerwca. W tym czasie obcopylne kwiaty chętnie odwiedzane są przez owady, gdyż dostarczają wartościowego nektaru. Owocem lubczyku jest rozłupka, łatwo rozpadająca się na dwie owalne, spłaszczone niełupki, zwane popularnie nasionami. Niełupki są bielmowe, o łupinie zrośniętej z owocnią. Na stronie grzbietowej opatrzone są pięcioma skrzydełkowatymi żeberkami, po stronie brzusznej występuje wyraźny szew. Wymiary nasion dojrzałych (długość 5-7 mm, szerokość 3-4 mm) niełupki osiągają już po 20-30 dniach od opadnięcia korony, są jednak jeszcze zielone, a zarodek nie jest wykształcony. Pełna dojrzałość nasion przypada na ostatnią dekadę sierpnia, niełupki stają się wówczas brunatne, a masa 1000 nasion wynosi 2-3 g. Część podziemną rośliny stanowi kłącze i odrastające od niego bogato rozgałęzione korzenie. Kłącze jest krótkie, wielogłowe i poprzecznie pierścieniowate. Grube i mięsiste korzenie lubczyku mają zwykle kształt walcowaty, o średnicy do 3 cm i długości do 40 cm. W górnej części silnie pomarszczone, w dolnej podłużnie bruzdowane. Z zewnątrz zabarwienie korzeni jest szarobrunatne, na przekroju żółtawe, z szybko występującymi rdzawymi kropkami, pojawiającymi się na skutek wycieku olejku.

Amor
Do niedawna brak było w Polsce odmian lubczyku ogrodowego. W uprawie funkcjonowały jedynie różne formy lub populacje miejscowe, zróżnicowane pod względem morfologicznym i chemicznym. W wyniku prac hodowlanych, podjętych w Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich w Plewiskach, uzyskano odmianę charakteryzującą się zwiększonym plonem surowca (40 dt·ha-1), dużą zawartością olejku eterycznego (0,9-1,2% w s.m.) oraz wysokim plonem nasion (5 dt·ha-1). W 2000 r. wpisano ją do Rejestru Odmian oraz Księgi Wyłącznego Prawa pod nazwą Amor, jako nową krajową odmianę lubczyku ogrodowego.

Charakterystyka surowca
Surowcem farmakopealnym w lubczyku jest kłącze, wraz z korzeniami Levistici radix. Zbiór korzeni przeprowadza się jesienią, w drugim roku uprawy. Oczyszczone z ziemi i części nadpsutych, korzenie płucze się dokładnie w bieżącej wodzie, następnie grubsze się kraje i poddaje suszeniu w suszarni ogrzewanej, w temperaturze do 35°C. Wymagania jakościowe, stawiane wysuszonym surowcom, określa Polska Norma. Według niej grubość kłącza powinna wynosić 3-8 cm, korzeni do 3 cm. Zawartość wody do 12%, popiołu do 8%, olejku eterycznego nie mniej niż 0,7%. W surowcu może znajdować się do 10% korzeni o niewłaściwej barwie oraz do 3% korzeni nieodpowiadających podanym wymiarom. Dopuszcza się do 1% zanieczyszczeń organicznych oraz do 0,5% mineralnych. Surowcem są również liście lubczyku, zebrane wraz z ogonkami. Wymagania Polskiej Normy dla surowca: wilgotność do 12%, liści o niewłaściwej barwie do 5%, innych części tej samej rośliny nie więcej niż 2%. Dopuszczalne zawartości zanieczyszczeń organicznych i mineralnych w surowcu wynoszą odpowiednio 0,5% i 1%. Surowcem są także owoce lubczyku, mają one jednak znaczenie głównie jako przyprawa.

Skład chemiczny
Najważniejszym składnikiem, gromadzonym we wszystkich organach lubczyku i nadającym roślinie cechy sensoryczne, jest olejek eteryczny. Ilość olejku oraz jego skład chemiczny uzależnione są zarówno od czynników biologicznych, jak i agrotechnicznych. Jak wynika z przeprowadzonych dotychczas badań, zawartość tego składnika w poszczególnych częściach rośliny jest różna. Najwięcej olejku występuje w owocach: od 1,0% do 2,7% suchej masy, w korzeniach na poziomie 0,5-1,5%, w liściach 0,14-0,45%. Cechą wyróżniającą lubczyk spośród pozostałych roślin z rodziny selerowatych, jest gromadzenie stosunkowo dużej ilości olejku w łodygach, nawet do 1,16%. Ilość olejku w surowcu w znacznym stopniu zależy od fazy rozwojowej rośliny. Badania wykazały, że biosynteza tych związków w roślinach trwa przez cały okres wegetacji, dlatego najwyższą zawartość olejku uzyskuje się w korzeniach zebranych w drugiej połowie października. Dla liści optymalnym terminem zbioru jest połowa sierpnia, z wyjątkiem roślin jednorocznych, których zbiór powinno się opóźnić do początku września. Ilość i skład chemiczny olejku, a także substancji lotnych występujących w lubczyku, w znacznej mierze zależy od metody oznaczania. Najczęściej stosowanymi do wyodrębniania związków lotnych z różnych części lubczyku są metody destylacyjne oraz metody ekstrakcyjne, z użyciem rozpuszczalników organicznych. Prowadzono również badania nad wykorzystaniem ekstrakcji związków lotnych lubczyku dwutlenkiem węgla w stanie nadkrytycznym.

Dominującą frakcją olejku uzyskanego z korzeni są ftalidy, nadające roślinie charakterystyczny aromat i intensywny zapach. Udział tych składników wynosi około 70%, wśród nich największe znaczenie ma cis-ligustylid, którego zawartość mieści się w granicach 37,3-62,5%. Z pozostałych ftalidów występujących w surowcu, należy wymienić cis- i trans-butyloftalid oraz sedanolid. Olejek uzyskany z korzeni ma ponadto monoterpeny (?- i ß-pinen oraz ?- i ß-felandren) oraz grupę seskwiterpenów (?- i ß-selinen, kadinen oraz eudesmol). Składnikami surowca o mniejszym znaczeniu są związki kumarynowe (psolaren, bergapten, kumaryna), żywice oraz kwasy: jabłkowy, chlorogenowy i kawowy.

Głównymi komponentami olejku otrzymanego z liści są octan terpinylu i ß-felandren, ich zawartości wynoszą odpowiednio 48-60% i 16-25%. Innymi składnikami liści są ?-pinen, mircen, limonen i sabinen. Prócz tego stwierdzono obecność ligustylidu, także umbeliferonu i kumaryny. Liście są bogatym źródłem kwasu askorbinowego, którego zawartość przekracza 100 mg%. Warto dodać, że podobne ilości tego składnika zawierają jedynie liście kopru i pietruszki.
Najważniejszą grupę związków występujących w olejku z owoców stanowią monoterpeny, do których zaliczyć można ?- i ß-felandren oraz ?- i ß-pinen, także octan terpinylu, limonen i mircen. Głównym składnikiem frakcji ftalidowej jest cis-ligustylid, w śladowych ilościach występują także cis- i trans-butyloftalid.

Główne efekty terapeutyczne surowców pozyskiwanych z lubczyku wiążą się z obecnością olejku eterycznego.

Korzenie należą do środków o stosunkowo słabym działaniu moczopędnym, dlatego stosuje się je przeważnie w mieszankach ziołowych, rzadko same, bez domieszki innych ziół. Wprawdzie wpływ korzeni lubczyku na ilość wydalanego moczu jest niewielki, odgrywają jednak znaczną rolę w usuwaniu z organizmu jonów chloru, sodu i potasu, wzmagają wydalanie mocznika. Korzeń stosowany jest pomocniczo w leczeniu niewydolności nerek, wchodzi w skład granulatów ziołowych zalecanych w stanach zapalnych dróg moczowych i kamicy moczowej. Lubczyk znalazł także zastosowanie w leczeniu zaburzeń miesiączkowych spowodowanych stanami skurczowymi w obrębie narządów rodnych. Korzenie używane są jako środek spazmolityczny, a działanie takie przypisuje się głównemu składnikowi występującemu w olejku - ligustylidowi. Dzięki jego obecności, następuje przywrócenie prawidłowego napięcia mięśni gładkich przewodu pokarmowego, a także właściwej perystaltyki jelit. Podawanie preparatów zawierających olejek z lubczyku przyczynia się do ustąpienia bólu wywołanego skurczem lub nagromadzeniem się gazów w jelitach. Obserwuje się również rozluźnienie mięśni gładkich dróg żółciowych, w konsekwencji ułatwienie przepływu żółci do dwunastnicy. Znane jest także działanie pobudzające czynności wydzielnicze żołądka oraz poprawiające trawienie. Ponadto olejek eteryczny korzystnie wpływa na przebieg procesów fermentacyjnych, działając łagodnie bakteriobójczo na występujące w przewodzie pokarmowym bakterie saprofityczne. Pozytywny wpływ preparatów zawierających lubczyk odnotowano w leczeniu stanów nieżytowych żołądka, niestrawności i braku łaknienia.

W niestrawności zaleca się napar z rozdrobnionych i wysuszonych liści lubczyku (1 łyżeczka do herbaty na szklankę wody, parzyć pod przykryciem 15-20 minut, przecedzić, wypić 1-2 szklanki naparu w ciągu dnia).

Kąpiele z dodatkiem odwaru z korzeni i ziela mają działanie odkażające w stanach zapalnych skóry i drobnych dermatozach. Poza udokumentowanym działaniem farmakologicznym, lubczyk zyskuje na znaczeniu jako cenna roślina przyprawowa. W przemyśle spożywczym korzenie znalazły zastosowanie jako komponent do wyrobu płynnej przyprawy typu Maggi, także kostek bulionowych, zup i sosów. Młode i świeże liście rośliny nadają się do spożycia jako jarzyna, wykorzystywane są także do aromatyzowania sałaty, pomidorów lub sałatek warzywnych. Wysuszone stosowane są jako przyprawa do zup, farszów i potraw mięsnych (zwłaszcza wołowiny i baraniny), także gulaszu, flaków, pieczonego drobiu oraz ryb. Rozdrobnione nasiona lubczyku służą do posypywania chleba, ciastek czy innego pieczywa. Lubczyk stanowi doskonały dodatek do chleba o obniżonej zawartości soli, korzystnie wpływa na cechy wypiekowe mąki i ciasta oraz jakość uzyskanego pieczywa. Olejek wykorzystywany jest w przemyśle spirytusowym do wyrobu wódek gatunkowych, także w przemyśle perfumeryjnym do sporządzania kompozycji zapachowych.

dr inż. Sylwia Andruszczak

Dr inż. Sylwia Andruszczak jest adiunktem w Katedrze Ekologii Rolniczej Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie. Kierunki działalności naukowej: badania nad wzrostem i rozwojem wybranych gatunków roślin zielarskich w aspekcie uzyskania surowców o wysokiej jakości biologicznej; ocena oddziaływań allelopatycznych w agrofitocenozach; badania nad fenologią gatunków segetalnych w uprawach rolniczych.

Piśmiennictwo:
Anioł-Kwiatkowska J., Kwiatkowski S., Bardowski W. Atlas roślin leczniczych. Wyd. Arkady, Wwa 1993; Bylaite E., Roozen J. P., Legger A., Venskutonis R. P., Posthumus M. A. Dynamic headspace - gas chromatography - olfactometry analysis of diffrent anatomical parts of lovage (Levisticum officinale Koch.) at eight growing stages. J. Agric. Food Chem. 2000:48:6183-6190; Farmakopea Polska V, tom V. PTF, Wwa 1999; Forycka A. Rośliny zielarskie w apteczce domowej i w kuchni. Lubczyk. Wiad. Ziel. 5/2002; Kawałko M. J. Historie ziołowe. KAW, Lublin 1986; Kaźmierczak K., Seidler-Łożykowska K., 2001. Hodowla roślin przyprawowych w IRiPZ. Annales UMCS, Sec. EEE, 9, Supl., 307- 310; Kohlmünzer S. Farmakognozja. Wyd. V. PZWL, Wwa 1998; Lachowicz K., 1991. Lubczyk i arcydzięgiel. Działkowiec, 7, 10; Najda A., Wolski T., Ludwiczuk A, 2002. Chromatographic analysis of essential oils occurring in roots and fruits of lovage (Levisticum officinale Koch.). 8th International Symposium on Separation Sciences. Advance in Separation Sciences on the day before the 100 years anniversary of chromatography discover. 8-12 September, Toruń, Poland, 298; Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1980; Procyk A., 1988. Rośliny lecznicze w legendach i wierzeniach ludowych. Cz. II., Wiad. Ziel. 11, 17-18; Strzelecka H., Kowalski J. [red.]. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000.



Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Kora dębu i dęb...
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.