Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Człowiek i środowisko
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 3
Artykuły > Rośliny lecznicze > Prawoślaz lekarski - cenna roślina śluzowa

Panacea Nr 2 (31), kwiecień - czerwiec 2010 strony: 5-7

Prawoślaz lekarski
- cenna roślina śluzowa

Obecnie nawet w krajach najbardziej uprzemysłowionych obserwuje się wyraźną tendencję do szerszego stosowania leków roślinnych. Również w Polsce surowce zielarskie odgrywają coraz większą rolę, a udział leków roślinnych w terapii kształtuje się na poziomie 25%. Wśród wielu gatunków roślin, obecnych na rynku zielarskim, na uwagę zasługuje prawoślaz lekarski Althaea officinalis L. Dostarcza on surowca o dużej zawartości śluzów, wykazujących działanie przeciwkaszlowe, zmiękczające i powlekające.

Pochodzenie i morfologia
Prawoślaz lekarski należy do rodziny Malvaceae. Jego wszechstronne działanie lecznicze znano już w starożytności. Wymienia go Hipokrates – jako lek łagodzący objawy czerwonki i astmy, oraz Dioskurides – jako komponent licznych leków stosowanych zewnętrznie i wewnętrznie. Awicenna zalecał go jako lek w chorobach dróg oddechowych. Nazwa rodzajowa Althaea pochodzi od greckiego althos, co oznacza środek leczniczy. W polskiej tradycji ludowej prawoślaz lekarski znany jest jako ślaz leśny i polny, malwa prawdziwa, topolówka lub zygmarek lekarski. W stanie naturalnym rośnie w Europie środkowej, południowej i wschodniej, spotykany jest także w Azji Mniejszej i w Ameryce. W Polsce w stanie dzikim występuje rzadko, czasami jako zdziczała roślina z dawnych upraw ogrodowych. Spotyka się go czasem na niżu, na siedliskach słonych oraz na południu, w zespołach stepowych. Obecnie jest powszechnie uprawianą rośliną leczniczą. Uprawa udaje się dobrze w całym kraju. Prawoślaz lekarski jest byliną o silnie rozwiniętym systemie korzeniowym, składającym się z krótkiego, grubego kłącza i odchodzących od niego licznych, mięsistych i białych korzeni, okrytych żółtobrunatną skórką. Roślina posiada wzniesione i dorastające do 150 cm wysokości łodygi, w górnej części słabo rozgałęziające się, a dołem silnie zdrewniałe. Skrętoległe i krótkoogonkowe liście mają zmienne kształty, zwykle w zarysie są okrągławe, nerkowate lub szerokosercowate, a brzegiem płytko karbowane. Dolne liście są pięcioklapowe, w części środkowej i wierzchołkowej trójklapowe. Blaszka liściowa ma barwę szarawozieloną, z obu stron jest obficie pokryta aksamitnymi włoskami, nadającymi całej roślinie charakterystyczny, srebrzysty odcień. W górnej części pędów z kątów liści wyrastają pojedynczo lub w pęczkach bladoróżowe, pięciopłatkowe kwiaty o średnicy do 5 cm. Roślina kwitnie w lipcu i w sierpniu, nierzadko wydłuża fazę kwitnienia do września. Pojedynczy kwiat przekwita dość szybko, już po 3-4 dniach, dlatego obok kwiatów świeżo rozkwitłych znajdują się również przekwitnięte. Zapylenie następuje głównie przez owady (pszczoły, trzmiele), chociaż zdarza się, że pylenie ostatnich pylników może zbiegać się z dojrzałością znamienia, co stwarza warunki samopylności. Prawoślaz wytwarza owoc w postaci spłaszczonej, tarczowatej rozłupni, rozpadającej się na 10-18 brunatnych, okrągławo - nerkowatych rozłupek, długości 2,0-2,4 mm, szerokości 1,2-1,4 mm i masie (w przeliczeniu na tysiąc sztuk) 1,6-3,5 g.

Charakterystyka surowca
Najczęściej stosowanym surowcem farmaceutycznym są korzenie prawoślazu Althaeae radix, pozyskiwane wyłącznie z upraw, o swoistym, słabym zapachu i śluzowato - miodowym smaku. Wykopuje się je jesienią, w drugim lub trzecim roku wegetacji rośliny, i suszy w temperaturze do 40°C. Młodsze korzenie są zbyt cienkie i trudne do okorowania, starsze zaś, jako silnie zdrewniałe, mają mniejszą wartość. Wymagania stawiane wysuszonym surowcom są zawarte w Polskiej Normie. Strata masy po suszeniu nie może przekroczyć 12%, korzeni ściemniałych na przekroju nie więcej niż 1%, o niewłaściwej grubości tylko do 2%. Zanieczyszczeń organicznych dopuszcza się do 1%, a mineralnych do 1,5%. Łagodnym surowcem śluzowym są również liście prawoślazu Althaeae folium, zebrane przed kwitnieniem rośliny, o długości blaszki do 120 mm i szerokości do 100 mm. Surowiec po wysuszeniu w miejsce zacienionym i przewiewnym powinien odpowiadać następującym kryteriom: wilgotność nie większa niż 12%, liści o niewłaściwej barwie do 4%, porażonych rdzą nie więcej niż 2%. Zanieczyszczeń organicznych dopuszcza się 1%, tyleż zanieczyszczeń mineralnych. Surowcem o najmniejszym znaczeniu są kwiaty Althaeae flos, zbierane wraz z szypułką w miarę zakwitania roślin. Zgodnie z wymaganiami Polskiej Normy, surowiec powinien się charakteryzować wilgotnością nieprzekraczającą 12%, zawartością zanieczyszczeń mineralnych i organicznych nie większą niż 0,5%. Dopuszcza się 5% kwiatów o niewłaściwej barwie oraz 2% rozkruszu. Cechami dyskwalifikującymi jest obecność pleśni i obcych zapachów oraz części innych gatunków roślin, szkodliwych dla zdrowia.

Skład chemiczny
Prawoślaz lekarski jest bogatym źródłem substancji śluzowych, których zawartość w korzeniach i liściach dochodzi do 11%, w kwiatach jest ich na ogół mniej. Dla rośliny stanowią one substancje zapasowe, mające zdolność magazynowania wody. Pod względem chemicznym śluzy zalicza się do grupy związków o charakterze polisacharydów. Biosynteza śluzów związana jest ściśle z procesem fotosyntezy, polegającej na wiązaniu dwutlenku węgla i wody w obecności chlorofilu i energii słonecznej w cukry proste, które przez enzymatyczne procesy przekształcają się w wielocukry. W roślinie składniki te magazynowane są w specjalnych komórkach śluzowych. Powstają w cyklu przemian węglowodanów i obok skrobi stanowią zapasowy materiał energetyczny, dlatego zawartość skrobi pozostaje na ogół w odwrotnej do nich zależności. W skład substancji śluzowych wchodzą m.in. kwasy galakturonowy i glukuronowy oraz galaktoza, glukoza, arabinoza, ramnoza, a w liściach również ksyloza. Najuboższe w substancje śluzowe są korzenie roślin jednorocznych, ilość tych związków wzrasta z wiekiem rośliny. Zawartość śluzu podlega również znacznym wahaniom w sezonie wegetacyjnym, jako optymalny termin zbioru korzeni zaleca się październik. Czynnikiem determinującym ilość śluzu w surowcu są również właściwości fizyczne gleby – wyższą zawartością składnika charakteryzują się korzenie roślin uprawianych na glebach piaszczystych niż gliniastych. Również przebieg warunków pogodowych w czasie wegetacji rośliny ma wpływ na jakość surowca. Optymalny rozkład opadów w okresie intensywnego wzrostu roślin korzystnie wpływa na zawartość śluzów w korzeniu, przemienne występowanie okresów z nadmiarem lub niedoborem wody w glebie przyczynia się do pogorszenia jakości surowca zielarskiego. Oprócz znacznych ilości substancji śluzowych, w korzeniu występują pektyny (10-11%), skrobia (38%) i sacharoza (10%), także asparagina (do 2%) i betaina (około 4%). Stwierdzono również obecność dwóch glikozydów flawonowych, pochodnych hypoletyny i izoskutalereiny. W liściach i kwiatach obok śluzu występuje frakcja flawonoidów, których zawartość waha się w granicach od 1,4 do 2,6%. Wśród nich największe znaczenie ma tylirozyd – związek o stwierdzonym działaniu przeciwzapalnym. Prócz tego w liściach wykryto 8-gencjobiozyd hypoletyny, zaś dominującym w zespole związków flawonoidowych kwiatów okazał się 4-glukozyd dihydrokemferolu. Z kwiatów wyizolowano również 4-ß-glukozyd naryngeniny. Ponadto w surowcu występują kwasy fenolowe (m.in. kawowy, ferulowy, salicylowy, wanilinowy, syryngowy, p-hydroksybenzoesowy, p-kumarynowy) i kumaryny (skopoletyna) oraz wiele soli mineralnych.

Sporządzone z korzeni prawoślazu wyciągi stosuje się ochronnie i przeciwzapalnie w chorobach górnych dróg oddechowych, nieżycie oskrzeli i przełyku oraz nadkwaśności, także nieżycie żołądka i dwunastnicy

Potwierdzone działanie lecznicze przypisuje się przede wszystkim obecnym w surowcach substancjom śluzowym. Pod względem właściwości fizykochemicznych charakteryzuje je zdolność pęcznienia, ciągliwość i zdolność tworzenia żelów. W środowisku wodnym tworzą one roztwory koloidalne, które pokrywając błony śluzowe cienką warstwą, chronią je przed szkodliwym wpływem czynników zewnętrznych. Działanie to jest wyłącznie miejscowe, gdyż śluzy nie wchłaniają się z przewodu pokarmowego. Dzięki tym właściwościom łagodzą uszkodzenia błon śluzowych przełyku i żołądka, spowodowane gorącymi płynami lub substancjami żrącymi. W obecności kwasu solnego zwiększa się lepkość śluzu, dlatego tym dłuższe i skuteczniejsze jest działanie osłaniające surowca, im wyższa jest kwasowość soku żołądkowego. Śluzy zmieniają kwasowość płynów ustrojowych oraz pełnią rolę odtrutek, dzięki obecności kwasów uronowych, mających właściwości buforów. Śluzy powodują również zmiękczenie wydzieliny przylegającej do błon śluzowych gardła i krtani, zmniejszając stan podrażnienia i uczucie bólu. Przez wytworzenie ochronnego filtra śluzowego, oddziałują na znajdujące się w obrębie górnych dróg oddechowych obwodowe receptory kaszlowe, blokując ich działanie i zmniejszając częstość odruchów kaszlowych. Surowce śluzowe zalecane są również w uporczywych zaparciach. Sproszkowany korzeń prawoślazu, zmieszany przed zażyciem z wodą, po spęcznieniu w jelitach wzmaga łagodnie ruchy perystaltyczne jelit i ułatwia wypróżnienie. W zaparciach u dzieci dobre efekty dają lewatywy zawierające odwar prawoślazu. Odwary zalecane są także w stanach zapalnych skóry oraz powiek i spojówek do przemywania i jako okłady na oczy. Ciepłe okłady ze sproszkowanego korzenia, w postaci gęstej papki, działają zmiękczająco i przeciwzapalnie – przyłożone na czyraki, ropne zapalenia skóry i wrzody. Z korzeni prawoślazu sporządza się syrop prawoślazowy, zalecany w kaszlu i przeziębieniu. Bywa także składnikiem preparatów o działaniu przeciwkaszlowym i osłaniającym górne drogi oddechowe. Korzenie prawoślazu wchodzą również w skład maceratu, wskazanego pomocniczo w podrażnieniach i stanach zapalnych błony śluzowej jamy ustnej, gardła i przełyku, także mieszanek ziołowych, stosowanych w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, suchym kaszlu często towarzyszącym zapaleniu oskrzeli oraz pomocniczo w anginie. Znane są także preparaty lecznicze, zalecane w zaburzeniach czynności przewodu pokarmowego i zaburzeniach przemiany materii. Śluzy dodane do leków, łagodzą ich działanie drażniące lub ostry smak, są również dobrym środkiem emulgującym, a także spęczniającym, co sprzyja np. rozkładowi tabletek.

W warunkach domowych
można sporządzić przetwory z prawoślazu lekarskiego (według Aleksandra Ożarowskiego). Macerat z korzenia prawoślazu. Jedną łyżkę dobrze rozdrobnionego surowca zalać jedną szklanką ciepłej wody i pozostawić pod przykryciem na 6-8 godzin do napęcznienia. Następnie podgrzać i przecedzić. Pić po 1 szklanki 2 razy dziennie w nieżycie żołądka i górnych dróg oddechowych. Korzeń prawoślazu sproszkowany. Jedną łyżkę stołową sproszkowanego korzenia wsypać do 1/3 szklanki ciepłej wody i wypić. Stosować jako środek ułatwiający wypróżnienia. Odwar z prawoślazu. 2-4 łyżki sproszkowanego korzenia zalać szklanką ciepłej wody i gotować powoli do otrzymania gęstej papki. Dodać pół łyżki miodu, wymieszać, przenieść na lniane płótno i dostatecznie ciepłe przyłożyć na czyraki, ropne zapalenie skóry. Mleko prawoślazowe (wg Laughina). Dwie łyżki sproszkowanego korzenia zalać 21 szklanki mleka, dodać 1-2 łyżki miodu i powoli zagotować. Następnie gotować przez 30-45 minut. Zażywać przy kaszlu i wrzodach żołądka.

dr inż. Sylwia Andruszczak

Dr inż. Sylwia Andruszczak jest adiunktem w Katedrze Ekologii Rolniczej Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie. Kierunki działalności naukowej: badania nad wzrostem i rozwojem wybranych gatunków roślin zielarskich w aspekcie uzyskania surowców o wysokiej jakości biologicznej; ocena oddziaływań allelopatycznych w agrofitocenozach; badania nad fenologią gatunków segetalnych w uprawach rolniczych.

Piśmiennictwo:
Andruszczak S. The influence of the plantation establishment method on the yield of marshmallow (Althaea officinalis L.) flowers. Acta Agrobotanica, 61(1)/2008, 167-172; Andruszczak S., Wiśniewski J. Growth and development of marshmallow (Althaea officinalis L.) depending on the method of plantation establishment. Herba Polonica, 53(3)/2007, 63-69; Anioł - Kwiatkowska J., Kwiatkowski S., Bardowski W. Atlas roślin leczniczych. Arkady, Wwa 1993; Borkowski B. Zarys farmakognozji. PZWL, Wwa 1974; Buchwald W., Szczygłowska D., Prawoślaz lekarski - źródłem substancji śluzowych. Wiad. Ziel. R. 41/1999, nr 2, ss. 8-9; Capek P., Toman R., Kardosova A., Rosik J. Polysaccharides from the roots of the marsh mallow (Althaea officinalis L.): structure of an arabinan. Carbohydrate Research, 117/1983, 133-140; Capek P., Uhrin D., Rosik J., Kardosova A., Toman R., Mihalov V. Polysaccharides from the roots of the marsh mallow (Althaea officinalis L. var. Robusta): dianhydrides of oligosachcarides of the aldose type. Carbohydrate Research 182/1988, 160-65; Didry N., Torck M., Pinkas M. Polyphenolic compounds from the flowers of Althaea officinalis. Fitoterapia 61(3)/1990, 280; Farmakopea Polska V, tom V. PTF, Wwa 1999; Flück H. Influence of soil on the contenet of active principles in medicinal plants. Jour. Pharm. Pharmacol. 7/1955, 361-83; Gudej J. Związki polifenolowe liścia prawoślazu lekarskiego - Althaea officinalis L. (Malvaceae). Acta Poloniae Pharmaceutica, 38(3)/1981:385; Gudej J. Związki flawonoidowe liścia Althaea officinalis L. (Malvaceae). I - Glukozydoestry, monoglukozydy. Acta Poloniae Pharmaceutica 42(2)/1985:192-98; Gudej J. Związki flawonoidowe liści Althaea officinalis L. (Malvaceae). II – Heterozydy pochodne 8 – hydroksyluteoliny (hypoletyny). Acta Poloniae Pharmaceutica 44(3-4)/1987:369-73; Gudej J. Związki polifenolowe w kwiatach Althaea officinalis L. (Malvaceae). Acta Poloniae Pharmaceutica 45(4)/1988:340-45; Gudej J. Oznaczanie flawonoidów w liściach, kwiatach i korzeniach Althaea officinalis L. Farm. Pol. 46(5/6)/1990:153-55; Gudej J. Flavonoids, phenolic acids and coumarins from the roots of Althaea officinalis. Planta Medica, 57(3)/1991:284- 85; Gudej J., Bieganowska M. L. Chromatographic investigations of phenolic acids and flowers of some species of the genus Althaea. Journal of Liquid Chromatography, 13(20)/1990:4081-92; Gudej J., Dzido T. Quantitative determination of flavonoid glycosides in leaves and flowers from some species of Althaea genus using HPLC technique. Acta Poloniae Pharmaceutica - Drug Research, 48(3-4)/1991:59-62; Hojden B. Rośliny lecznicze bogatym źródłem śluzów. Wiad. Ziel. R. 38/1996, nr 7/8, ss. 14-16; Ilieva S., Peneva P. A new variety of Althaea officinalis. Acta Horticulturae 144/1984, IV International Symposium on Spices and Medicinal Plants, Angers, France, 1 June 1984, 67-70; Kardosova A., Rosik J., Toman R., Capek P. Glucan isolated from leaves of Althaea officinalis L. Collection Czechoslovak Chem. Commun. Vol. 48/1983:2082-87; Kawałko M. J. Historie ziołowe. KAW, Lublin 1986; Kohlmünzer S. Farmakognozja. Wyd. V. PZWL, Wwa 1998; Kostujak K., Steindel H. Dynamizm gromadzenia się śluzu w radix Althaeae. Biuletyn Instytutu Rośl. Leczn. 4/1958, 41-49; Kozłowski J. Rośliny bogate w śluzy i pektyny oraz ich znaczenie w ziołolecznictwie. Wiad. Ziel., R. 37/1995, nr 6, ss. 8-9; Laughin A. Od arcydzięgla do żywokostu. Astrum, Wrocław 1996; Leung A. Y. Encyclopedia of common natural ingredients used in food, drugs and cosmetics. John Wiley and Sons, New York 1980; Ligay L. V., Bandyukova V. A. Polysaccharides of species of the family Malvaceae. Rastitel’nye Resursy, 33:2/1997, 98-107; Mowszowicz J. Prawoślaz, ślazówka oraz ślaz zygmarek. Ziel. Biul. Infor., 7, 9-10/1967; Mrozowski T. Wszystko o kaszlu i jego leczeniu, cz. II, Wiad. Ziel. 1/2002, s. 2; Mrozowski T. Przeziębienie i grypa - jak zapobiegać i leczyć, Wiad. Ziel. 11/2002, ss. 1-5; Ninov S., Ionkova I., Kolev D. Constituents of Althaea officinalis var. Russalka roots. Fitoterapia 63(5)/1992:474; Nosalova G., Strapkova A., Kardosova A., Capek P. Antitussive activity of a rhamnogalacturonan isolated from the roots of Althaea officinalis L. var. robusta. Journal of Carbohydrate Chemistry, 12(4-5)/1993, 589-96; Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych, PWRiL, Wwa 1980; Ożarowski A. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ, Wwa 1987; Polska Norma - PN-82/R-87011; Polska Norma - PN-84/R-87012; Polska Norma - PN-84/R-87013; Polska Norma - PN-85/R- 87017; Przewłocka H. Leki roślinne zarejestrowane przez Ministerstwo Zdrowia. Wiad. Ziel. 4/1990,13-15; Ross I. A. Medicinal plants of the world: chemical constituents, traditional and modern medicinal uses. Vol 2, Wyd. Totowa: Humana Press 2001, 37-42; Rumińska A. Poradnik plantatora ziół. PWRiL, Poznań 1991; Schilcher H. Leki roślinne w stanach kataralnych dróg oddechowych. Skuteczna fitoterapia, Cz. V, Herba Pol., Tom 46/2000, nr 1, 52-57; Strzelecka H. Perspektywy i kierunki rozwoju leku roślinnego. Wiad. Ziel., 8-9/2002, 10; Strzelecka H., Kowalski J. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000; Tomoda M., Kaneko S., Ebashi M., Nagakura T. Plant mucilages. XVI. Isolation and characterization of a mucos polysaccharide „Althaea - mucilage O” from the roots of Althaea officinalis. Chem. Pharm. Bull. 6/1977, 1357-62; Tomoda M., Shimizu N., Suzuki H., Takasu T. Plant mucilages XXVIII. Isolation and characterization of a mucilage, Althaea-mucilage OL, from the leaves of Althaea officinalis. Chem. Farm. Bull. 29(8)/1981:2277-82; Zaidi S., Khan A. Introduction and yield trials on Althaea officinalis L. at Medicinal Plants Farm, Peshawar. Pakistan Journal of Forestry 1/1992, 19-23



Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Ruszczyk kolczast...
Fitoterapia w cho...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Mniszek lekarski
Propolis, mleczko...
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Kora dębu i dęb...
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcieApteka ziołowa
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2020 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.