Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 2
Artykuły > Rośliny lecznicze > Szałwia nie tylko lekarska...

Panacea Nr 3 (28), lipiec - wrzesień 2009 strony: 6-8

Szałwia nie tylko lekarska...

Szałwia lekarska Salvia officinalis L. należy do rodziny Lamiaceae. Nazwa Salvia jest bardzo znacząca, pochodzi od łacińskiego słowa salvare, co znaczy leczyć, uzdrawiać. Została nadana roślinie w hołdzie dla jej licznych zalet leczniczych. Stare przysłowie łacińskie Cur moritur homo, cui salvia crescit in horto (Dlaczego człowiek umiera, skoro w jego ogrodzie rośnie szałwia?), najlepiej odzwierciedla to nadzwyczajne poważanie dla pożytecznej rośliny. Z szałwią łączy się piękna chrześcijańska legenda. Gdy Święta Rodzina uchodziła przed Herodem do Egiptu i spoczęła obok krzaka kwitnącej szałwii, ta otrząsnęła swe kwiecie, by stworzyć kwiatowy dywan – słodki i wonny. Za to otrzymała w darze od Boga możność przynoszenia ulgi ludziom cierpiącym. Rodzaj Salvia obejmuje, według różnych autorów, od 500 do 700, a nawet 900 gatunków. O szałwii, bez rozróżniania gatunków, pisali w starożytności Hipokrates z Kos (*ok. 460-ok. 377 przed Chr.), Pliniusz Starszy Secundus (ok. 23-79 po Chr.), Dioskurides Pedanios (ok. 40-ok. 90 po Chr.). Przypuszcza się, że szałwię lekarską jako pierwsi mogli „udomowić” starożytni Grecy. Szałwia lekarska jest półkrzewem o wysokości do 70 cm, a nawet 100 cm. Wykształca silny zdrewniały system korzeniowy. Łodygi są rozgałęzione, u podstawy zdrewniałe. Liście są długoogonkowe, lancetowate lub lancetowatojajowate, całobrzegie, o drobno ząbkowanych brzegach, pokryte kutnerem. Niekiedy u nasady liścia są dwa wyrostki zwane uszkami. Na dolnej stronie blaszki liściowej znajduje się dobrze widoczna siateczka nerwów. Długość blaszki liściowej sięga 8 cm. Liście szałwii rosnącej na stanowiskach zacienionych są cieńsze i bledsze niż u roślin w pełnym oświetleniu. Kwiaty są dwuwargowe, barwy fioletowej, rzadziej różowe lub białe, wyrastają w kątach górnych liści, jakby w okółkach. Szałwia kwitnie w maju i w czerwcu, od drugiego roku uprawy. Kwiaty są zapylane przez pszczoły i trzmiele. Owocem jest rozłupka rozpadająca się na 4 kuliste, gładkie, brązowe niełupki. Nasiona dojrzewają w lipcu i w sierpniu. W pierwszym roku uprawy wytwarza pędy zielne, a przejście z fazy wegetatywnej w generatywną, w naszych warunkach klimatycznych następuje w drugim roku uprawy.

Tradycje lecznicze
Szałwia przyjęła się w lecznictwie starorzymskim. Prawdopodobnie mnisi rzymscy przenieśli ją do ogrodów przyklasztornych środkowej Europy. Walafridus Stratus (wiek IX) uznał ją za najważniejszą roślinę leczniczą. O szałwii pisała też św. Hildegarda (*1098 †1179) i Paracelsus (*1493 †1541). W szałwii widziano moce nadprzyrodzone. Już w XI w. szkoła lekarska w Salerno twierdziła, że szałwia zachowuje człowieka od śmierci. Co prawda, twierdzono równocześnie, że contra vim mortis nulla est herba in hortis (przeciw mocy śmierci nie ma lekarstw w ogrodach), ale krążyła też opinia, która stała się przysłowiowa: Tego śmierć nie ubodzie, u kogo szałwia w ogrodzie. W XVII w. powstała pierwsza monografia o tej roślinie. Początkowo szałwia uznawana była za roślinę tylko leczniczą. W starożytności polecano napar z jej liści i kwiatów jako dobry środek wzmacniający i żołądkowy. Dawniej miała też leczyć bóle kręgosłupa, zmniejszać napady padaczkowe, nadmierną senność i znużenie.

W kuchni
Dość późno dostrzeżono zalety szałwii jako zioła kulinarnego. Petrus de Crescentiis (wiek XVI) pisał o szałwii: Między rzeczy, które solą albo kwaszą, dobrze ją też kłaść, bowiem zachowa długo od skażenia. Szałwii przypisywano rolę konserwanta, co zostało wykorzystane także w produkcji win. W wielu przepisach pojawiała się jako przyprawa do węgorzy, raków, wina ziołowego, oryginalnych wypieków albo po prostu do każdego pożywienia. Polecano ją również do mieszanek ziołowych. W naszych czasach szałwia uważana jest za doskonałą przyprawę, cenioną na południu Europy, w Niemczech, w Anglii i w USA. Używana jest w postaci świeżych lub suchych liści i ziela. Dodaje się ją z umiarem do mięs, wędlin, sosów, ryb, twarogu, sałatek, kanapek. W rejonach północnych Włoch, w Szwajcarii, w południowych Niemczech znane są ciasteczka szałwiowe zwane myszkami, ze względu na kształt przypominający tego gryzonia. Są to świeże liście szałwii, maczane w cieście naleśnikowym i smażone na maśle.

Najlepsza znad Adriatyku
Obecnie szałwia uważna jest za jedną z ważniejszych roślin olejkowych. Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego, gdzie rośnie na glebach wapiennych, skalistych, w miejscach suchych i słonecznych. Najlepiej rośnie nad Adriatykiem, gdzie pokrywa całe zbocza górskie do wysokości 800 m. Stamtąd pochodzi głównie import surowca. Powszechnie uważa się, że surowiec z tych właśnie obszarów jest najlepszej jakości. Szałwię uprawia się jednak nie tylko nad Adriatykiem, ale prawie w całej Europie, nawet w krajach daleko wysuniętych na północ, jak Norwegia czy Islandia, także na Ukrainie, w Mołdawii i na Krymie. Plantacje szałwii spotyka się w północnej Afryce i Ameryce Północnej.

W Polsce
uprawa szałwii lekarskiej została zapoczątkowana w okresie I wojny światowej. Obecnie jest jedną z ważniejszych uprawnych roślin zielarskich. Na Lubelszczyźnie uprawiana jest nawet na plantacjach kilkudziesięciohektarowych!

Leczniczy liść
Surowcem farmakopealnym są liście Salviae folium i ulistnione szczyty pędów, zebrane z roślin niekwitnących, wysuszone w cieniu bądź w temperaturze nie wyższej niż 35oC. Ziele szałwii służy do otrzymywania olejku eterycznego. Liście i ziele zawierają te same substancje czynne, ale w różnych ilościach. W lecznictwie stosowany jest liść szałwii z trzech podgatunków: ssp. major, ssp. minor i ssp. lavandulaefolia, różniących się morfologią i składem olejku eterycznego. Liść szałwii zawiera olejek eteryczny 1-2,5% (niekiedy do 3,6%), bogaty w ?-tujon, ß-tujon, 1,8 cyneol, kamforę. W mniejszych ilościach występują ?- i ß-pinen, kamfen, limonen, linalol, borneol, octan bornylu, humulen, kariofilen i wiridiflorol. Skład chemiczny olejku jest zmienny, w zależności od terminu zbioru surowca. Ponadto liść szałwii zawiera kwasy fenolowe - 2-6% kwasu rozmarynowego (tzw. garbnik Labiateae); diterpeny - karnozol (=pikrosalwina), rosmanol, epirosmanol, kwas karnozolowy i jego metylowe pochodne; triterpeny - kwas ursolowy, kwas oleanolowy i jego pochodne; flawonoidy (1-3%) - metylowe pochodne apigeniny i luteoliny. Ze względu na różnorodność związków biologicznie czynnych, liść szałwii lekarskiej uważny jest za lek roślinny o wszechstronnym działaniu. Surowiec działa przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczno, zwiększa wydzielanie soków trawiennych, hamuje nadmierne pocenie się. Wyciągi z liści szałwii stosowane są jako antiseptica do płukania w stanach zapalnych i nieżytach jamy ustnej , gardła oraz do okładów i kąpieli. Liść szałwii jest jednym z ważniejszych surowców polecanych w profilaktyce i leczeniu schorzeń stomatologicznych, ponadto jest skuteczny w problemach żołądkowych, wzdęciach i w biegunce. Działanie przeciwpotne wykazano zarówno w badaniach doświadczalnych, jak i klinicznych. Nadmierne pocenie się jest częstym objawem u pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową. Metodą niefarmakologiczną, zmniejszającą nadmierną potliwość, jest picie naparu z szałwii. Dotychczas nie wyjaśniono mechanizmu jej działania w tym zakresie. Szałwia polecana jest w nadmiernej potliwości różnego pochodzenia: na tle gruźlicy, nadczynności tarczycy, nadpobudliwości nerwowej i zatruć.

Olejek szałwiowy
Oleum Salviae jest cieczą barwy żółtawej lub zielonawej, o kamforowym zapachu i smaku. Nutę świeżą ziołową nadają tujony, korzennodrzewną humulen, kariofilen i wiridiflorol. Porównując działanie czystego olejku szałwiowego z mikrokapsułkowanym stwierdzono, iż wpływ na bakterie i grzyby jest identyczny. Zaobserwowano jednak pewne opóźnienie w czasie działania olejku zawartego w mikrokapsułkach. Można to wytłumaczyć barierą, jaką stanowi ściana kapsułki w transporcie składników olejku na zewnątrz. Niektóre składniki olejku eterycznego, jak cyneol i borneol, także lakton diterpenowy karnozol, wykazują silne właściwości antybiotyczne. Olejek szałwiowy działa silniej na bakterie Gram-dodatnie Staphylococcus aureus, Staphylococcus faecalis i Bacillus subtilis – niż na bakterie Gramm-ujemne Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae i Pseudomonas aeruginosa. Badania wykazały również, że działanie olejku na grzyby jest zróżnicowane. Najsilniej hamuje rozwój dermatofitów Microsporum gypseum, słabiej grzybów drożdżoidalnych Candida albicans, a najsłabiej grzybów pleśniowych Aspergillus fumigatus. Wśród badanych szczepów drobnoustrojów, trzy pochodziły ze środowiska szpitalnego (Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae, Microsporum gypseum), dwa zostały wyizolowane z surowców zielarskich (Pseudomonas aeruginosa, Aspergillus fumigatus). Wielu autorów zwraca uwagę na toksyczne działanie tujonu, którego większe dawki mogą powodować objawy uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego. Wewnętrzne stosowanie szałwii i produktów z niej otrzymanych jest ograniczone. Podobnie w aromaterapii niewskazane jest używanie olejku z szałwii lekarskiej, a zamiennie olejek z szałwii muszkatołowej, który zawiera mniejsze ilości trującego tujonu.

W warunkach domowych
można przygotować napar szałwiowy: 1 łyżeczkę rozdrobnionych liści zalać szklanką wrzącej wody i zaparzać pod przykryciem 15 minut. Przecedzić. Pić 3 razy dziennie po pół szklanki w nieżycie żołądka i jelit, w zaburzeniach trawiennych, w nadmiernym poceniu się. Zewnętrznie napar poleca się do płukania w stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i dziąseł, przy anginie, pleśniawkach i zapaleniu migdałków. Okłady z naparu stosujemy na trudno gojące się rany, oparzenia, odmrożenia oraz po użądleniu przez pszczoły i osy.

W kosmetologii
Szałwia lekarska jest cenną rośliną dla przemysłu kosmetycznego. Dzięki właściwościom dezynfekującym, ściągającym i przeciwzapalnym, olejek stosowany jest do past do zębów, płynów do płukania ust, do dezodorantów, mydeł, szamponów. Również w preparatach łagodzących podrażnienia skóry. Olejek szałwiowy likwiduje ropne zapalenie mieszków włosowych. Odwar z liści stosowany jest także do przyciemniania włosów. W przemyśle perfumeryjnym olejek szałwiowy znalazł zastosowanie w kompozycjach typowo męskich wód kolońskich i toaletowych.

Miododajna
Szałwia jest rośliną miododajną. Miód szałwiowy jest bardzo aromatyczny i wysoko ceniony. Liczne badania kliniczne wykazały, że miód jest doskonałym lekiem w chorobach przewodu pokarmowego (zapalenie żołądka, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy). Skuteczność jego działania można znacznie podwyższyć przez rozpuszczanie go w naparach z liści szałwii.

dr Grażyna Zawiślak

Dr Grażyna Zawiślak jest adiunktem w Katedrze Warzywnictwa i Roślin Leczniczych AR w Lublinie. Kierunki działalności naukowej to głównie badania nad biologią wzrostu i plonowaniem wybranych gatunków roślin zielarskich oraz analiza zawartości i składu chemicznego olejku eterycznego, występującego w roślinach z rodziny Apiaceae i Lamiaceae.

Piśmiennictwo:
Antkowiak L. Rośliny lecznicze. Wyd. AR Poznań 1998; Berbeć S., Kawka S., Kołodziej B., Wiśniewski J., Wolski T. Rośliny przemysłowe specjalne i zielarskie. AR Lublin 1994; Bolibok K., Polz-Dacewicz M. Phytotherapy in the prophylaxis of stomatological diseases Ann. UMCS, Sec. DDD vol. XXI 2, 10/2008:61-67; Brieskorn C. H. Salbei - seine Inhaltsstoffe und sein therapeutischer West. Z. Phytother. 12/1991:61-19; Ciołkowska-Paluch G. Dziurawiec, rozmaryn i szałwia w kosmetyce. „Wiadomości Zielarskie” 10/1996:8; Corell M., Castillo Gracja M., Cermeno P. Effect of the Deficit Watering in the Production and Quality of the Essential Oil in the Cultivation of Salvia officinalis L. Acta Hort. 826/2009:281-288; Czerpak R., Jabłońska-Trypuć A. Roślinne surowce kosmetyczne. MedPharm Polska, Wrocław 2008; Czikow P., Łaptiew J. Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. PWRiL, Wwa 1987; Davis P. Aromatoterapia od A do Z, czyli poradnik leczenia zapachami. Wyd. OPUS, Łódź 1993; Farmakopea Polska VI. PTF, Wwa 2002:891-92; Fellach S., Diouf P.N., Petrissans M., Perrin D., Romdhane M., Abderrabba M. Chemical Composition and Antioxidant Properities of Salvia officinalis L. Oil from Two Culture Sites in Tunisia. J. Essen. Oil Res. 18/2006:553-56; Gajewska A., Krajnik M. Szałwia w leczeniu nadmiernej potliwości u pacjentki z zaawansowaną chorobą nowotworową. „Polska Medycyna Paliatywna” 5(4)/2006:177-180; Góra J., Lis. A. Olejki z szałwii. „Aromaterapia” 4(14)/1998:5-12; Góra J., Lis A. Najcenniejsze olejki eteryczne. Wyd. UMK Toruń 2005; Hlava B., Stary F., Pospisil F. Rośliny kosmetyczne. PWRiL, Wwa 1984; Hołubowicz-Kliza G. Alternatywna uprawa ziół na ziele i liście. IUNG Puławy 2007; Jabłońska-Trypuć A., Czerpak R. Surowce kosmetyczne i ich składniki. MedPharm Polska, Wrocław 2008; Jalsenjak V., Peljnjak S., Kustra D. Microcapsules of Sage Oil: Essential Oils Content and Antimicrobial Activity. Pharmazie 42/1987:419-20; Jędrzejko K., Kowalczyk B., Bacler B. Rośliny kosmetyczne. ŚUM Katowice 2007; Kawałko M. J. Historie ziołowe. KAW Lublin 1986; Kędzia B., Segiet-Kujawa E., Hołderna E., Krzyżaniak M. Skład chemiczny oraz działanie przeciwdrobnoustrojowe olejku szałwiowego (Ol. Salviae). Herba Pol. 36(4)/1990:155-64; Klimuszko A. Cz. Wróćmy do ziół leczniczych. Of. Wyd. MOST, Of. Wyd. RYTM, Wwa 1992; Kohlmünzer S. Farmakognozja. PZWL, Wwa 1998; Kowalczyk B. Co się tyczy zapachów, cz. 10. PANACEA 4(17)/2006; Kowalski R., Wawrzykowski J. Essentials oils analysis in dried materials and granulates obtained from Thymus vulgaris L., Salvia officinalis L., Mentla piperita L. and Chamomilla recutita L. Flavour Fragr. J. 24/2009:31-35; Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL, Wwa 2007; Li Y., Craker L.E., Potter T. Effect of light level on essential oil production of sage (Salvia officinalis L.) and thyme (Thymus vulgaris). Acta Hort. 426/1996:419-29; Matławska I. Farmakognozja. AM Poznań 2005; Melchior H., Kastner. Przyprawy - badania botaniczne i chemiczne. WN-T, Wwa 1978; Mikołajczyk K., Wierzbicki A. Zioła źródłem zdrowia. Of. Wyd.-Poligr. Adam, Wwa 1999; Nartowska J. Zastosowanie olejków eterycznych we współczesnej terapii. Materiały VI Sejmiku Zielarzy i Fitoterapeutów 1996; Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1980; Ożarowski A., Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ, Wwa 1987; Piccaglia R., Marotti M., Galletti G.C. Effect of Mineral Fertilizers on the Composition of Salvia officinalis Oil. J. Essent. Oil Res. 2/1989:73-83; Poldini L., Sancin P., Sciortino T. Contenuto in olii essenziali della Salvia officinalis L. nel Carso Triestino. Instituto di Chimica Farmaceutica e Tossicologica 15/1971:5-31; Putievsky E., Ravid U., Dudai N. The influence of season and harvest frequency on essential oil and herbal from a pure clone of sage (Salvia officinalis L.) grown under cultivated conditions. J. Nat. Prod. 49(2)/1986:326-29; Putievsky E., Ravid U., Sanderovich D. Morphological Observations and Essential Oils of sage (Salvia officinalis L.) Under Cultivation. J. Essent. Oil Res. 4/1992:291-93; Rejewski M. Rośliny przyprawowe i używki roślinne. PWRiL, Wwa 1992; Rumińska A. Rośliny lecznicze, podstawy biologii i agrotechniki. PWN, Wwa 1983; Rumińska A. Poradnik plantatora ziół. PWRiL, Poznań 1991; Samochowiec L. Kompendium fitoterapii. Wyd. VOLUMED, Wrocław 1995; Samochowiec L. Kompendium ziołolecznictwa. Wyd. Med. Urban&Partner, Wrocław 2002; Seidler-Łożykowska K., Lewandowski A. Odmiany roślin leczniczych i przyprawowych. IRiPZ Poznań 1994; Senderski M. E. Prawie wszystko o ziołach. Podkowa Leśna 2004; Skljarevskij L.Ja., Tubanov. I.A. Lekarstvennye rastenija v bytu. Moskva 1968; Steinbrich J. Szałwia lekarska - roślina pomocna w różnych dolegliwościach. „Wiadomości Zielarskie” 2/1994:16-17; Strzelecka H., Kowalski J. [red.] Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000; Szczyglewska D. Szałwia lekarska - roślina lecznicza. „Wiadomości Zielarskie” 1/1999:8-9; Velickovic D.T., Ristic M.S., Randjelovic N.V., Smelcerovic A.A. Chemical Composition and Antimicrobial Characteristic of the Essential Oils Obtained from the Flower, Leaf and Stem of Salvia officinalis L. Originating from Southeast Serbia. J. Essent. Oil Res. 14/2002:453-58; Wolski T., Hołderna-Kędzia E., Ludwiczak A. Ocena składu chemicznego oraz aktywności przeciwdrobnoustrojowej olejków eterycznych i preparatów galenowych otrzymywanych z liści rozmarynu i szałwii lekarskiej. „Postępy Fitoterapii” 4/2001:6-11; Wyk B. E., Wink M. Rośliny lecznicze świata. MedPharm Polska, Wrocław 2008; Załęcki R., Kordana S., Filoda G., Nowak D. Szałwia lekarska Salvia officinalis L., rodzina wargowe Labiatae = Lamiaceae. Instrukcja uprawy. IRiRZ Poznań 1995; Zawiślak G. Analiza zawartości i składu chemicznego olejku eterycznego występującego w zielu szałwii lekarskiej Salvia officinalis L., odmiany ‘Bona’, w pierwszym roku wegetacji. Annales UMCS sec. EEE, vol. VIII supl., 2000:447-52; Zawiślak G., Dyduch J. The Analysis of Content and CHemical Composition of Essentials Oil In the Leaves of Sage (Salvia officinalis L.) cv. ‘Bona’ in the Second Year of Cultivatin. J. Essent. Oil Res. 18/2006:402-04.



Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Kora dębu i dęb...
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.