Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 4
Artykuły > Nauka > Gatunki z rodzaju Scutellaria o potencjalnym znaczeniu leczniczym

Panacea Nr 2 (19), kwiecień - czerwiec 2007 strony: 14-17

Gatunki z rodzaju Scutellaria
o potencjalnym znaczeniu leczniczym

Surowce roślinne wywodzące się z tradycyjnej medycyny chińskiej (TMC) są cennym źródłem dla poszukiwań nowych leków naturalnych. Przykład stanowią surowce lecznicze pochodzące z rodzaju Scutellaria - tarczyca, należącego do rodziny Lamiaceae.

Scutellaria baicalensis - tarczyca bajkalska
Do gatunków wykorzystywanych w lecznictwie krajów azjatyckich - zarówno oficjalnym, jak i ludowym - należą: S. baicalensis tarczyca bajkalska, występująca na terenach Mongolii, Chin, Japonii, Korei i w okolicach jeziora Bajkał, a także S. barbata tarczyca brodata, szeroko rozpowszechniona w południowych Chinach, Indiach, Nepalu oraz Korei. Surowca leczniczego dostarcza również S. lateriflora tarczyca bocznokwiatowa, porastająca wilgotne i podmokłe tereny Ameryki Płn.

Rodzaj Scutellaria
obejmuje około 300 gatunków rozpowszechnionych w strefie klimatu umiarkowanego, jak również w górzystych regionach zwrotnikowych. Są to rośliny zielne, wieloletnie, o smukłym lub krzewiastym pokroju i wysokości od 30 do 90 cm. Kwiaty o charakterystycznej dla rodziny Lamiaceae budowie, mają zabarwienie od niebieskiego do fioletowego, liście są owalne, ząbkowane i ułożone naprzeciwlegle. Nazwa rodzaju nawiązuje do kształtu okrywy kielicha i pochodzi od łacińskiego scutella (miseczka, naczynie).

Tarczyca bajkalska
jest gatunkiem szeroko przebadanym w zakresie fitochemicznym oraz aktywności farmakologicznej. Jej korzenie wykazują działanie ochronne na wątrobę, przeciw- drobnoustrojowe, przeciwzakrzepowe, uspokajające oraz antyoksydacyjne i przeciwalergiczne. Pierwsze informacje o właściwościach leczniczych ekstraktu z korzeni tarczycy, przeciwskurczowych i przeciwzapalnych, pochodzą z około 1065 r. p.n.e. Monografia surowca Radix Scutellariae baicalensis jest zamieszczona w farmakopeach japońskiej i chińskiej.
Już na początku XX w. z korzenia tarczycy bajkalskiej wyizolowano flawony - wogoninę oraz bajkalinę, a później wyodrębniono ponad 50 innych związków, wśród których oprócz flawonoidów zidentyfikowano m.in. połączenia z grupy fenylopropanoidów, diterpenów - pochodnych neoklerodanu oraz irydoidów.

Aktywna biologicznie
frakcja, występującą w większości gatunków z rodzaju Scutellaria, to flawony, pochodne 5,6,7-trihydroksyflawonu - bajkaleina, wogonina oraz ich glikozydy. Tarczyca bajkalska należy do najlepiej rozpoznanych w zakresie związków flawonoidowych gatunków. W korzeniu rośliny rosnącej w Chinach zawartość flawonów wynosi około 20%, z czego ponad 12% stanowi bajkalina.
Spośród wielu właściwości leczniczych flawonoidów tarczyc, najważniejsze jest działanie antyhepatotoksyczne i żółciopędne. W badaniach farmakologicznych na szczurach wykazano pozytywny wpływ flawonów na wydzielanie żółci, przy czym silniejszy efekt stymulujący wykazywała bajkaleina w porównaniu z bajkaliną. Działanie ochronne związków w stosunku do komórek wątroby potwierdzono w wielu modelach doświadczalnych in vivo oraz in vitro.

Bajkaleinę stosowano w Chinach m.in. w wirusowym zapaleniu wątroby.

Obecnie uważa się, że bajkaleina, jak również jej 7-O-glukuronid, bajkalina, są odpowiedzialne za działanie chroniące wątrobę przed zwłóknieniem w infekcji HCV. Jednocześnie wogonina silnie hamuje produkcję powierzchniowych antygenów wirusa żółtaczki typu HBV.
Wysoka aktywność przeciwwolnorodnikowa flawonów tarczyc może mieć znaczenie dla zastosowania bajkaliny i bajkaleiny jako naturalnych i bardzo aktywnych antyoksydantów w farmakologii chorób o podłożu wolnorodnikowym, m.in. w miażdżycy. Badając efekt działania flawonoidów na metabolizm lipidów w organizmie ludzkim, wykazano, że

bajkalina, bajkaleina, wogonina i skullkap-flawon II skutecznie modyfikują zaburzony profil lipidowy, co w połączeniu z aktywnością przeciwwolnorodnikową może mieć znaczenie w leczeniu hiperlipidemii i hipercholesterolemii.

Obok działania przeciwmiażdżycowego obserwowano także aktywność przeciwzakrzepową ekstraktu w modelach in vivo. Mechanizm działania jest tłumaczony hamowaniem agregacji płytek krwi przez bajkalinę, wogoninę oraz oroksylinę A, chryzynę i skullkapflawon II.
Działanie przeciwalergiczne i przeciwastmatyczne ekstraktu z korzeni tarczycy bajkalskiej związane jest z wpływem bajkaliny i bajkaleiny na aktywność hialuronidazy.
Badania polskich autorów potwierdzają przeciwgrzybiczą aktywność flawonoidów wobec szeregu ludzkich patogenów m.in. Candida albicans. Przeciwbakteryjne działanie ekstraktu z korzenia S. baicalensis wykazano wobec niektórych bakterii patogennych rozwijających się w stanach chorobowych jamy ustnej.
Flawonoidy tarczycy bajkalskiej charakteryzują się również działaniem przeciwwirusowym, hamując replikację wirusa grypy oraz wirusa HIV-1. Wyciągi z korzenia tarczycy znalazły praktyczne zastosowanie w kosmetyce. Są one składnikami kremów o działaniu przeciwzapalnym i przeciwalergicznym. Ze względu na właściwości inhibitujące tyrozynazę - enzym przekształcający tyrozynę w dopachinon, substrat potrzebny do dalszej syntezy melaniny - ekstrakt jest składnikiem kremów rozjaśniających i zapobiegających nadmiernemu opalaniu.

Scutellaria barbata - tarczyca brodata
Scutellaria barbata
jest gatunkiem szeroko wykorzystywanym w warunkach klinicznych w medycynie Korei i południowych Chin. Ekstrakt z ziela jest stosowany w leczeniu stanów zapalnych wątroby o różnej etiologii, w leczeniu schorzeń ginekologicznych oraz chorób nowotworowych, m.in. nowotworów płuc, odbytu oraz piersi. Związkami dominującymi w zielu są flawonoidy oraz alkaloidy. Dotychczas nie udało się jednoznacznie stwierdzić, które związki odpowiadają za efekty farmakologiczne surowca.
Mechanizm działania przeciwnowotworowego wyciągów z ziela tarczycy jest obecnie intensywnie badany. W naukowych ośrodkach azjatyckich i amerykańskich udowodniono, że ekstrakt z surowca hamuje wzrost nieprawidłowych komórek nowotworowych oraz posiada zdolność do indukowania apoptozy (śmierci komórek nowotworowych). Badania prowadzono w warunkach in vitro na nowotworowych liniach komórkowych oraz w warunkach klinicznych. Badania in vivo wskazały na efekt przeciwnowotworowy ekstraktu, m.in. w raku płuc, wątroby oraz piersi. U 62% pacjentów z nowotworem wątroby odnotowano całkowite wyleczenie. Wyizolowana z ziela frakcja, zawierająca bajkalinę, berberynę i resweratrol, ograniczała w warunkach in vitro wzrost różnicujących się komórek mięśnia gładkiego macicy. Wykryto, że ekstrakt z S. barbata hamuje przejście komórek z fazy G1 do fazy S lub zatrzymuje cykl komórkowy w fazie G1. Jednocześnie blokuje produkcję białek, będących markerami różnicowania się komórek mięśni gładkich.
Wyniki badań wskazują na potencjalne korzyści stosowania ziela tarczycy brodatej w leczeniu i profilaktyce mięśniaka gładkiego macicy, gruczolistości macicznej oraz w regulacji angiogenezy u kobiet z nieprawidłowymi krwawieniami. Badając mechanizm działania, oceniono wpływ ekstraktu S. barbata na przepływ i koncentrację jonów wapnia w komórkach nowotworu szyjki macicy i związek tego procesu z działaniem przeciwnowotworowym. Ostatnie doniesienia opisują znaczące hamowanie wzrostu linii ludzkich komórek nowotworu płuc. Efekt indukujący śmierć komórek nowotworowych potwierdzono wzrostem aktywności kaspazy 3/7, należącej do grupy enzymów aktywnych w procesie apoptozy. Poszukując aktywnych przeciwnowotworowo związków w zielu S. barbata, wyizolowano keton 1-(4'-hydroksyfenylo)-but-1-en-3-on, wykazujący cytotoksyczne działanie na linię komórek nowotworowych białaczki ludzkiej.W świetle najnowszych badań barbartyna A, B i C - pochodne diterpenowe neoklerodanu oraz estry nikotynowe tego związku, alkaloidy diterpenowe (skutebarbatyny B, C, D, E, F) wykazują silne cytotoksyczne działanie na linie komórek nowotworu nosa oraz gardła, błony śluzowej ust i odbytu.

Powyższe wyniki badań jako pierwsze dowodzą, że ekstrakt pochodzenia roślinnego może indukować apoptozę.

Denzytogram TLC zespołu flawonów w kulturze odciętych korzeni S. barbata
Aktualny stan badań nad tarczycą brodatą nie pozwala na wykluczenie możliwości addytywnego bądź synergistycznego działania składników ekstraktu, których natury chemicznej jeszcze nie poznano. Właściwości przeciwnowotworowe ekstraktu z ziela S. barbata wzbudzają zainteresowanie szczególnie w kontekście działań niepożądanych i toksyczności szeregu chemioterapeutyków stosowanych w leczeniu choroby nowotworowej. Konieczne są dalsze prace nad składem chemicznym oraz mechanizmami działania na poziomie molekularnym, biochemicznym i toksykologicznym ekstraktu.
Z innych kierunków aktywności biologicznej ziela tarczycy brodatej należy wymienić działanie przeciwbakteryjne, które wykazano zarówno dla obecnych w zielu związków z grupy flawonów - apigeniny i luteoliny, jak i dla otrzymanego z surowca olejku eterycznego.

Scutellaria lateriflora
to kolejny gatunek o znaczeniu leczniczym. Był stosowany przez Indian północnoamerykańskich jako środek diuretyczny, tonizujący oraz uspokajający. W Stanach Zjednoczonych ziele S. lateriflora wprowadzono do lecznictwa w 1773 r. Dr Lawrence Van Derveer stosował surowiec w leczeniu wodowstrętu, później wyciągi wodne z surowca wykorzystywano jako tonizujące układ nerwowy oraz uspokajające, przeciwskurczowe i moczopędne.

Z historycznych zastosowań ziela S. lateriflora należy wymienić podawanie wyciągów w leczeniu epilepsji oraz pląsawicy - tańca świętego Wita.

Scutellaria lateriflora
- tarczyca bocznokwiatowa
Na początku XX w. monografię surowca umieszczono w farmakopei amerykańskiej. Obecnie surowiec jest stosowany przede wszystkim jako środek anksjolityczny, uspokajający oraz tonizujący układ nerwowy. Jest zalecany w leczeniu bezsenności, stanów lękowych oraz w leczeniu uzależnienia od barbituranów i trankwilizerów. Wykorzystywany jest również w łagodzeniu objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego.
W badaniu prowadzonym na szczurach oceniono skuteczność preparatów otrzymywanych z części nadziemnych S. lateriflora. Wykazano, że zwierzęta doświadczalne, którym podano wyciąg wodny z ziela tarczycy, w porównaniu do grupy kontrolnej były spokojniejsze i bardziej odporne na stres. Potwierdzono w badaniach klinicznych anksjolityczne działanie surowca na zdrowych ochotnikach z podwójną ślepą próbą, kontrolowaną placebo. Nie stwierdzono skutków ubocznych i działania toksycznego preparatów ziela tarczycy. Wyniki tych badań traktować należy jako wstępne. Z drugiej strony pozwalają one na stwierdzenie, że potencjalne fitofarmaceutyki z ziela S. lateriflora mogą stanowić nową i skuteczną grupę anksjolityków.
Związkami dominującymi i decydującymi najprawdopodobniej o działaniu leczniczym ziela S. lateriflora, są flawony. Udowodniono, że niektóre z tych związków, obecne w ekstrakcie z korzenia S. baicalensis, selektywnie wiążą się z miejscem wiązania pochodnych benzodiazepinowych (BDZ). Ze względu na podobny skład jakościowy obu surowców - S. lateriflora i S. baicalensis - wydaje się prawdopodobne, że te same związki mogą decydować o działaniu leczniczym S. lateriflora. Do flawonoidów wiążących się z receptorem BDZ GABA-A, którego pobudzenie wywołuje efekt uspokajający, nasenny, przeciwlękowy i przeciwdrgawkowy należą bajkalina, bajkaleina oraz skutellareina, w przeciwieństwie do wogoniny, dla której nie wykazano takich właściwości.
Porównano zdolność wyciągów z ziela S. lateriflora oraz wyizolowanych flawonoidów: bajkaleiny, bajkaliny, dihydrobajkaliny, skutellareiny, wogoniny, ikonikozydu I oraz laterifloryny do blokowania wiązania [3H]-LSD z receptorem serotoninergicznym 5-HT7. Farmakologia agonistów i antagonistów receptora 5-HT7 nie jest jeszcze w pełni poznana, jednak przypuszcza się, że mogą być one skuteczne w terapii niektórych schorzeń, m.in. zaburzeń snu, migren, depresji oraz zaburzeń pamięci. Wykazano, że większość flawonów posiadała zdolność do wiązania się z receptorem 5-HT7, przy czym większe powinowactwo do receptora wykazywały glukuronidy flawonów.
W badaniach na myszach japońscy badacze ocenili in vivo skuteczność bajkaliny jako związku anksjolitycznego. W dawce leczniczej związek wywoływał działanie przeciwlękowe, nie powodując efektów ubocznych, m.in. upośledzenia ruchowego oraz efektu miorelaksacyjnego, charakterystycznych dla innych leków przeciwlękowych. Ponadto

bajkaleina w podaniu z innymi anksjo-litykami - alkaloidem dl-tetrahydropalmatyną oraz diazepamem, często stosowanym w farmakoterapii lęku - potęgowała ich działanie.

Kultura odciętych korzeni S. barbata otrzymanych metodami biotechnologicznymi
Dotychczasowe wykorzystanie surowca do celów leczniczych wydawało się kontrowersyjne ze względu na doniesienia o jego działaniu hepatotoksycznym. Z ostatnich badań wynika, że było to spowodowane zanieczyszczeniem lub fałszowaniem ziela hepatoprotekcyjnymi gatunkami Teucrium canadense (ożanka kanadyjska) i Teucrium chamaedrys (ożanka właściwa). Gatunki z rodzaju Teucrium posiadają odmienny skład jakościowy i różnią się od S. lateriflora cechami morfologicznymi, m.in. budową wyrostków na powierzchni liści oraz łodyg. W świetle tych danych konieczne jest prowadzenie dalszych badań w zakresie bezpieczeństwa stosowania surowców pozyskiwanych z tego rodzaju.
W Katedrze i Zakładzie Farmakognozji z ORL Akademii Medycznej w Gdańsku prowadzone są badania nad metabolitami wtórnymi w kulturach in vitro gatunków z rodzaju Scutellaria. Przedmiotem badań fitochemicznych są również opisane wyżej dwa gatunki: S. barbata i S. lateriflora, posiadające obiecujące działanie lecznicze.

dr hab. farm. Mirosława Krauze-Baranowska,
mgr farm. Magdalena Majdan, Agata Wilczańska

Dr hab. farm. Mirosława Krauze-Baranowska ukończyła Wydział Farmaceutyczny AM w Gdańsku (1983). Jest kierownikiem Katedry i Zakładu Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych AMG. Autorka i współautorka licznych publikacji z zakresu fitochemii i badań aktywności farmakologicznej i biologicznej związków naturalnych. Specjalność: farmakognozja, lek roślinny.

Mgr farm. Magdalena Majdan ukończyła Wydział Farmaceutyczny AM w Gdańsku (2003). Jest doktorantką w Katedrze i Zakładzie Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych AMG. Tematem jej pracy doktorskiej są „Badania metabolitów wtórnych w kulturach in vitro niektórych gatunków z rodzaju Scutellaria”.

Agata Wilczańska jest studentką piątego roku farmacji AM w Gdańsku. Od trzeciego roku bierze udział w badaniach biotechnologicznych gatunków z rodzaju Scutellaria w ramach zajęć Koła Naukowego Katedry i Zakładu Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych AMG.


Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Kora dębu i dęb...
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.