Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 4
Artykuły > Terapia > Nasiona roślin leczniczych jako leki i surowce zielarskie

Panacea Nr 4 (25), październik - grudzień 2008 strony: 18-21

Nasiona roślin leczniczych jako leki i surowce zielarskie - część pierwsza

Pełnym tajemnic i fascynującym tworem roślin wyższych są nasiona. Powstają one jako organ rozmnażania generatywnego, w obrębie kwiatów. Ulokowany w kwiecie zalążek po zapyleniu zmienia się w tajemnicze nasienie semen (FP III). Wyróżnia się kilka faz w rozwoju nasienia. Bezpośrednio po zapyleniu następuje faza formowania, potem faza dojrzałości mlecznej, faza dojrzałości woskowej, faza dojrzałości morfologicznej, wreszcie faza dojrzałości fizjologicznej, w której nasienie zdolne jest do kiełkowania, gdy znajdzie się w odpowiednich warunkach środowiska. Niektóre gatunki roślin, zabezpieczając swoje nasiona na dłuższy okres, stworzyły po osiągnięciu dojrzałości fizjologicznej możliwość przejścia w stan spoczynku, podczas którego nasienie, mimo że jest w pełni wartościowe, nie kiełkuje w warunkach, które nie zapewniają dobrego rozwoju siewek. Przerwanie takiego spoczynku jest niekiedy trudne i wymaga zabiegów przedsiewnych, np. stratyfikacji. Ukształtowane w pełni nasienie składa się z otaczającej go okrywy nasiennej, w obrębie której znajduje się tkanka odżywcza oraz najważniejszy element nasienia - zarodek. Tkanka odżywcza, w postaci bielma lub zmagazynowanych zapasów w liścieniach, zapewnia zarodkowi rozwój w początkowym okresie kiełkowania. Zarodek zwykle ma wykształcone podstawowe organy przyszłej rośliny – korzonek, paczuszek i pierwsze liście zwane liścieniami. Aby zapewnić zarodkowi właściwą ochronę, łupina nasienna jest silnie zbudowana i ma formę skórzastą lub nawet zdrewniałą. Jeśli jest delikatna, to funkcję ochronną spełnia stwardniała owocnia, w obrębie której znajduje się nasienie. Łupina nasienna powstaje z osłonek znajdujących się na powierzchni zalążka. Na powierzchni łupiny znajduje się skórka powleczona zwykle naskórkiem, kutikulą. Warstwy komórek leżących pod skórką są zwykle zróżnicowane. Z komórki jajowej powstaje zarodek, a z komórki jądra wtórnego tkanki bielma i obielma. Komórki poszczególnych części są różnej wielkości, mają odmiennie ukształtowane ściany i różne ułożenie, co pozwala na rozpoznawanie nasion stanowiących surowce zielarskie nawet w stanie sproszkowanym. Można wyróżnić w nich charakterystyczne komórki - palisadowe, barwnikowe (o wyraźnym zabarwieniu) czy zawierające śluzy, a nawet zmarniałe (Borkowski, Brouwer, Kozłowski). O ile tkanka owocu należy do rośliny macierzystej, to znajdujący się w niej zarodek i tkanka odżywcza nasienia, powstające przez zapylenie (krzyżowanie), mają cechy genetyczne zarówno rośliny macierzystej, jak i rośliny, z której pochodzi pyłek. Zapewnia to wzbogacanie puli genowej poszczególnych gatunków.

Z zielarskiego punktu widzenia nasiona mogą same w sobie być lekami lub mogą być surowcami do wytwarzania leków roślinnych.

Nasiona zawierają szereg substancji oddziaływujących na organizm ludzki. Obok grup związków zapasowych, jakimi są białka, skrobia i oleje, mogą znajdować się w nich alkaloidy, glikozydy, flawonoidy, saponiny, śluzy i wiele innych substancji, które warunkują farmakologiczne działanie poszczególnych nasion na organizm ludzki. Od nich zależy zakres stosowania tych surowców jako leków (Borkowski, Muszyński, Ożarowski).

NASIONA STANOWIĄCE LEKI
Nasienie babki

Surowcem zielarskim, ale głównie lekiem, mogą być nasiona trzech gatunków zaliczanych do rodzaju Plantago, z rodziny babkowatych Plantaginaceae: babki płesznik Plantago psyllium L., babki piaskowej Plantago arenaria i babki jajowatej Plantago ovata Forsk. Dojrzałe nasiona mieszczą się w suchych owocach (torebkach). W jednym owocu znajdują się zwykle 2 nasiona. Mają eliptyczne kształty, na końcach wydłużone, barwę jasno- do ciemnobrązowej i gładką, lśniącą powierzchnię. Wielkość w granicach 2,8-3,5 mm długości, około 1,0 mm szerokości, 0,4-0,6 mm grubości. Masa tysiąca nasion to 1,34-1,45 g (FP III, Formanowiczowa, Kozłowski). Babka piaskowa i babka płesznik są roślinami jednorocznymi, łatwymi w uprawie w naszych warunkach klimatyczno- glebowych. Babka jajowata jest byliną rosnącą w klimacie ciepłym, uprawiana jest w Europie Pd., Afryce i Azji. Zwykle stamtąd jej nasiona importowane są do Polski.

Nasiona babki zawierają w powłoce nasiennej substancje, które w obecności wodnych roztworów mają zdolność wytwarzania znacznych ilości śluzu.

Dzięki temu stosowane są jako lek osłaniający, powlekający, a zwłaszcza działający przeczyszczająco. Ciągle jego skuteczność jest w fitoterapii mało doceniana. Stosowanie odpowiednich ilości nasion babki płesznika pomaga w przypadkach obstrukcji różnego pochodzenia. Dolegliwości te występują u osób starszych, np. w schorzeniach wątroby, trzustki, w chorobie Parkinsona, także u dzieci, np. na tle nerwicowym. Zastosowanie nasion babki płesznika likwiduje te dolegliwości na drodze mechanicznej. Odpowiednio dobrane ilości leku (od 1 łyżeczki do łyżki stołowej), podane kilka razy dziennie same lub z pożywieniem (np. twarogiem) i popijane zwiększoną ilością płynów, powodują w przewodzie pokarmowym (zwłaszcza w jelitach) kilkunastokrotne zwiększanie się objętości śluzu i upłynnianie mas kałowych, umożliwiając ich łatwe wydalanie. Powstający śluz, odciągając wodę, uniemożliwia jej resorpcję w jelitach, a łupiny nasienne pobudzają perystaltykę jelit. Stosowanie w tych celach nasion babki płesznika nie daje efektu przyzwyczajenia, gdyż działa wyłącznie mechanicznie i jest całkowicie nieszkodliwe dla organizmu, przynosząc ulgę choremu. Może dodatkowo korzystnie wpływać osłaniająco na przewód pokarmowy w chorobie wrzodowej. W surowcu stwierdzono obecność około 20% śluzu, fitosteroli, oleju oraz irydoidowego związku - aukubiny, o działaniu przeciwzapalnym. W skład śluzu wchodzą cukry: arabinoza, ksyloza, ramnoza, galaktoza, kwasy uronowe. To prosty i skuteczny lek polecany bez obaw o niekorzystne działanie uboczne.

Nasienie czarnuszki siewnej
Nigellae sativae semen

Czarnuszka siewna Nigella sativa L. jest niepozorną rośliną roczną, łatwą w uprawie. Należy do rodziny jaskrowatych Ranunculaceae. Surowcem zielarskim i lekiem oraz przyprawą są dojrzałe nasiona. Są drobne, 2,5-2,8 mm długości, 1,2-1,8 mm szerokości i grubości. Barwa czarna, matowa, powierzchnia chropowata. Umieszczone są na szczycie roślin, w owocach suchych zwanych mieszkami (Brouwer). Zawierają saponinę - malantynę, substancję goryczową - nigellinę, olejek lotny (do 1,5%) o specyficznym zapachu i do 40% oleju tłustego. Roztarte na dłoni, intensywnie pachną naftą. Jest to cecha odróżniająca je od nasion innych gatunków czarnuszki (Nigella damascena L., Nigella arvensis L.), które pachną landrynkami. Nasiona czarnuszki siewnej Nigellae sativae semen (syn. Semen Cumini nigri = Semen Melanthii) używano jako namiastki pieprzu. W krajach muzułmańskich stosowane były powszechnie i uznawane niemal za panaceum. Obecnie stosowane są jako pospolita przyprawa przy pieczeniu chleba i rzadziej jako lek do mieszanek ziołowych. Odwary z nasion działają łagodnie moczopędnie, wiatropędnie i żółciopędnie (Nowiński).

Nasienie dyni
Cucurbitae semen

Nasienie dyni Cucurbitae semen Dynia Cucurbita pepo L. należy do rodziny Cucurbitaceae, pochodzi z Ameryki. Uprawiana jest w wielu rejonach świata, głównie dla okazałych owoców, służących do przetworów spożywczych i jako pasza. Nasiona stanowią produkt spożywczy oraz surowiec zielarski. Są spłaszczone, o kształtach jajowatych, wyraźnie obrzeżone, barwy jasnożółtej. W zależności od odmian, długość 6 do 15 mm, szerokość 11-13 mm, grubość 1-5 mm. Masa tysiąca nasion to od 60 do 480 g (Brouwer, Muszyński, Ożarowski). W nasionach wykazano obecność trójterpenowych związków, zwanych kukurbitacynami, fitosteroli, fityny, do 35% oleju tłustego, cukrów, lecytyny i soli mineralnych.

W lecznictwie stosowane są świeże nasiona dyni, pozbawione łupiny nasiennej, jako środek przeciw pasożytom układu pokarmowego

Dzięki obecności kukurbitacyn, zmielone nasiona porażają układ nerwowy pasożytów i stosując środki przeczyszczające można je usunąć z przewodu pokarmowego. Są bezpiecznym środkiem, nie wykazują działania ubocznego. Z wyłuskanych świeżych nasion produkowane są preparaty przeciwrobacze. Nasion suchych w wielu krajach używa się jako przysmaku. Olej z nasion jest stosowany jako lek wspomagający w stanach zapalnych gruczołu krokowego (Ożarowski).

Nasienie gorczycy białej
Sinapis albae semen

Gorczyca biała Sinapis alba L. jest roczną rośliną z rodziny krzyżowych Cruciferae = Brassicaceae, łatwą w uprawie. Surowcem zielarskim, a zarazem lekiem są nasiona gorczycy, wytwarzane przez roślinę w suchych owocach - łuszczynach. Nasiona mają barwę kremową, są okrągłe, z zaznaczonym korzonkiem na powierzchni, gładkie, matowe. Ich średnica wynosi 2-2,8 mm, masa tysiąca nasion to 3-5,5 g. Na roślinie umieszczone są one w owłosionych łuszczynach, opatrzonych na szczycie długim, spłaszczonym, nieco zgiętym dziobkiem. W lecznictwie stosuje się nasiona gorczycy białej, w całości namoczone w wodzie, jako śluzowy środek powlekający w nieżytach żołądka, dwunastnicy oraz w chorobach wątroby i woreczka żółciowego (stomachicum, mucilaginosum - FP III, Kohlmünzer, Ożarowski, Wichtl). Lecznicze działanie surowca należy przypisywać nie tylko śluzowi (w nasionach około 18%), lecz także cholinie, powstającej z sinapiny w przewodzie pokarmowym. Ponadto nasiona mają po 30% oleju tłustego, o składzie zbliżonym do oleju rzepakowego. Nasiona żute w jamie ustnej początkowo mają smak łagodny, zmieniający się w ostry i szczypiący. Glikozyd - sinalbina ma postać białych, igiełkowatych kryształów o smaku gorzkim. Pod wpływem fermentu myrozynazy rozpada się na glukozę, izosiarkocyjanek p-hydroksybenzylu i kwaśny siarczan sinapiny. Sinapinie obecnie nie przypisuje się konkretnego działania fizjologicznego, lecz jako związek zawierający cholinę może ona odgrywać rolę w gospodarce lipidowej. Tym należy tłumaczyć używanie gorczycy białej w diecie zawierającej tłuste potrawy, np. w postaci musztardy. Nasiona tego gatunku stosuje się też zewnętrznie jako środek rozgrzewający (rubefaciens).

Nasienie gorczycy czarnej
Sinapis nigrae semen, Brassicae nigrae semen
Gorczyca czarna Brassica nigra L. jest rośliną roczną, powszechnie uprawianą. Owoce - łuszczyny długości do 2 cm przylegają do łodygi i mają cienki, krótki dziobek na szczycie. Dojrzałe nasiona, po 4-8 w owocu, mają barwę ciemnobrązową i są okrągłe (średnica 1-1,5 mm). Ich powierzchnia jest matowa, pod lupą uwidacznia się delikatne dołeczkowanie (Brouwer, Nowiński, Ożarowski). Surowiec zawiera około 30% oleju, do 38% związków białkowych, kwas sinapinowy, do 7% sinigryny, myrozynę i inne enzymy. Sinigryna jest solą potasową kwasu myrozynowego. Pod działaniem myrozyny, w obecności wody, rozpada się na izosiarkocyjanian allilowy, glukozę i kwaśny siarczan potasu. Z nasion gorczycy czarnej, po rozpadzie enzymatycznym, można oddestylować do 1,4% olejku. Występują w nim izosiarkocyjanian allilu oraz niewielkie ilości cyjanku allilu, rodanku allilu i siarczek węgla. Zewnętrznie stosuje się zmielone nasiona w postaci kataplazmów. Olejek gorczycowy ma ostry zapach. Powoduje łzawienie oczu, miejscowe zaczerwienienie skóry, a nawet stany zapalne i ropnie. Wdychany wywołuje podrażnienie dróg oddechowych. Podawany doustnie działa na sekrecję enzymów trawiennych. W większych ilościach działa szkodliwie na nerki, powodując krwawienia i białkomocz. Może powodować przekrwienie macicy i poronienia. Na ośrodkowy układ nerwowy działa najpierw pobudzeniem, następnie porażeniem. Nasion gorczycy czarnej, odtłuszczonych i zmieszanych z wodą, używa się w postaci papki na okłady rumieniące i do produkcji plastrów. Olejek gorczycowy w roztworze spirytusowym stosowany jest zewnętrznie do nacierań w bólach reumatycznych, a w postaci mazideł i maści, jako środek rozgrzewający (rubefaciens, derivans). Do wewnątrz nasiona gorczycy czarnej stosuje się bardzo rzadko w zaburzeniach trawiennych.

Nasienie kozieradki
Foenugraeci semen
Kozieradka pospolita Trigonella foenum graecum L., zwana greckim sianem, z rodziny motylkowatych Papilionaceae, jest rośliną roczną. Pochodzi z basenu Morza Śródziemnego, uprawiana jest w wielu krajach. Lekiem roślinnym, często stosowanym także w mieszankach ziołowych, są nasiona. Umieszczone są w strąkach do 13 cm, wąskich, zwykle nieco wygiętych, zawierających 10-20 nasion. Nasiona są wykształcone niejednakowo. Mogą mieć w zarysie kształty czterościenne, trójgraniaste, romboidalne lub pryzmatyczne. Są zwykle spłaszczone i wklęśnięte, długości do 5 cm, szerokości do 3 cm, grubości do 2 cm. Powierzchnia delikatnie dołeczkowata, barwa szarożółta do brunatnawej. Zawierają do 30% śluzów (galaktomannanów), białka, cukry, flawonoidy, saponiny steroidowe, garbniki, alkaloid - trigonelinę, ślady olejku eterycznego nadające nasionom specyficzny silny zapach, lecytynę, fitynę oraz sole mineralne, bogate w żelazo i fosfor (Borkowski, FP III, Wichtl). Nasiona zastosowane jako lek działają osłaniająco, wzmagają trawienie, przyspieszają przemianę materii, obniżają ciśnienie i zawartość cukru we krwi (expectoram, stomachicum, metabolicum, tonicum, mucilaginosum). Najlepiej stosować je w postaci odwarów (łyżka stołowa nasion na szklankę wody), pić 2-3 razy dziennie po łyżce stołowej. Nasiona kozieradki są też używane zewnętrznie jako środek zmiękczający, w postaci kataplazmów.

Nasienie lnu
Lini semen
Len zwyczajny Linum usitatissimum L. z rodziny Linaceae jest rośliną roczną, powszechnie uprawianą na całym świecie, jako roślina włóknodajna i lecznicza. Surowcem zielarskim, zarazem lekiem są nasiona. Rośliny w okresie kwitnienia tworzą kobierce niebieskich, rzadziej białawych kwiatów, a jesienią owoce, suche torebki wypełnione nasionami, które wykorzystywane są w lecznictwie. Nasiona są niewielkie, długości 4-6 mm, szerokości 2-3 mm, grubości 0,75-1,5 mm. Masa tysiąca nasion wynosi w zależności od odmiany 3,4-15,0 g. Są jajowate i spłaszczone. Na jednym końcu mają szerokie zgrubienie, na drugim szpiczaste zakończenie. Okienko i znaczek są nieco jaśniejsze. Barwa nasion od brązowej do czerwonobrązowej, powierzchnia błyszcząca. Smak nasion jest nieco oleisty, przy gryzieniu staje się śluzowaty. W nasionach stwierdzono 3-6% śluzów złożonych z galaktozy (8-12%), arabinozy (9-12%), ramnozy (13-29%), ksylozy (25-27%) oraz kwasów galakturonowego i mannowego (około 30%), olej tłusty (30-45%), około 25% protein, także 0,7% fosfatydów, sterole, trójterpeny, cholesterol, kampesterol, stigmasterol, sitosterol i cyjanogenne glikozydy - linamaryna, i lotaustralina (0,1-1,5%) (Brouwer, FP III, Ożarowski, Wichtl). Znane są od dawna jako lek, zamieszczają je wszystkie farmakopee.

W zależności od sposobu przygotowania i podania, mogą mieć zastosowanie jako lek lekko przeczyszczający, osłaniający lub rozgrzewający.

Nasiona nie rozdrobnione stosuje się zwykle 1-2 razy dziennie, namoczone, w dawkach 2-3 łyżeczki (1 łyżeczka zawiera około 4 g nasion) jako łagodny środek przeczyszczający (laxans). Odwary z całych nasion używa się także jako lek osłaniający w stanach zapalnych gardła i kaszlu. Zewnętrznie stosuje się sproszkowane nasiona w postaci rozgrzewających kataplazmów w stanach zapalnych skóry, czyraczności i wrzodach (protectivum, emoliens). Niepożądane działanie może wystąpić wyłącznie w przypadku namoczenia dużej ilości nasion lnu w wodzie, kiedy w procesie kiełkowania powstaje kwas cyjanowodorowy z rozpadającej się linamaryny lub lotaustraliny (Borkowski, Kohlmünzer, FP III, Ożarowski).

prof. dr hab. Jan Kozłowski,
mgr Elżbieta Bilińska, dr Waldemar Buchwald

Prof. dr hab. Jan Kozłowski jest farmaceutą. Habilitował się na AM UJ w Krakowie. Interesuje się roślinami leczniczymi, fitochemią, historią farmacji. Jest autorem ponad 250 prac naukowych i popularnonaukowych oraz współautorem kilku książek o tematyce zielarskiej. Wieloletni kierownik Zakładu Botaniki IRiPZ w Poznaniu, obecnie na emeryturze.

Dr Waldemar Buchwald jest biologiem, absolwentem UAM w Poznaniu. Interesuje się wprowadzaniem do upraw nowych gatunków obcych i rodzimych oraz ich badaniami fitochemicznymi. Autor lub współautor ponad 100 prac oryginalnych, przeglądowych, popularnonaukowych i opracowań książkowych. Jest kierownikiem Zakładu Botaniki, Hodowli i Agrotechniki Instytutu Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu.

Mgr Elżbieta Bilińska ukończyła studia na Wydziale Biologii UAM w Poznaniu. Pracuje w Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu. Gromadzi kolekcje roślin leczniczych i przyprawowych - zarówno rodzimych, jak i aklimatyzowanych w Ogrodzie Roślin Leczniczych. Bada biologię kiełkowania nasion roślin zielarskich.

Piśmiennictwo:
Borkowski B. Zarys Farmakognozji. PZWL, Wwa 1970; Brouwer W., Stahlin A. Handbuch der Samenkunde. DGLV-g GmbH, Frankturt am Main 1955; Farmakopea Polska III. PZWL, Wwa 1954; Formanowiczowa H., Kozłowski J. „Herba Polonica“ 10,213/1964; Kohlmünzer S. Farmakognozja. PZWL, Wwa 2003; Kozłowski J. i inni. „Zielarski Biuletyn Informacyjny” nr 9/1970; Muszyński J. Farmakognozja. PZWL, Wwa 1957; Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1980; Ożarowski A., Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. IWZZ, Wwa 1987; Wichtl M. Teedrogen. Wiss. Verlaggesellschaft GmbH, Stuttgart 1984.



Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Lucerna - niedoce...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Polifenole rośli...
Kora dębu i dęb...
Forum Naukowe W G...
Wąkrota azjatyck...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2018 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.