Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 7
Artykuły > Historia > Rośliny z Zielnika Stanisława Wyspiańskiego

Panacea Nr 3 (24), lipiec - wrzesień 2008 strony: 32-33

Rośliny z Zielnika
Stanisława Wyspiańskiego


Rok 2007 był z woli Sejmu RP Rokiem Stanisława Wyspiańskiego (*15 I 1869 †28 XI 1907). Przypomniałem w PANACEI najważniejsze przedsięwzięcia związane z tym Rokiem. Przypomniałem też słynny ilustrowany Zielnik krakowskiego mistrza pióra i palety, podkreślając, że także w tym dziele jawi się on nam przede wszystkim jako poeta, a nie botanik. W kolejnych numerach PANACEI pokazujemy przykłady tych roślin z Zielnika Stanisława Wyspiańskiego, które we współczesnej terapii mają swoją ugruntowaną pozycję oraz te, które dawniej wykorzystywano jako surowce lecznicze.

Słonecznik zwyczajny
Helianthus annuus L.
Ta znana, okazała roślina pochodzi z Ameryki Płn. Budowa i kształt kwiatu oraz jego nazwa rodzajowa nawiązują do słońca. Jest jedną z tych roślin, które wykazują duży heliotropizm dodatni. W kwiatach słonecznika główną substancją czynną są saponozydy triterpenowe, jak heliantozydy A, B, C oraz ich aglikony - triterpenowe alkohole. Występują też w dużej ilości flawonoidy oraz karotenoidy i cholina. Powodują obniżenie temperatury ciała i są stosowane w lekkich stanach gorączkowych. Były stosowane m.in. przeciwko malarii. Zewnętrznie w postaci okładów i przemywań krwawych wybroczyn, stłuczeń, uszkodzeń skóry. Olej, główny składnik nasion, zawiera glicerydy nienasyconych kwasów: olejowego, linolowego, ?-linolenowego. Niektóre z nich uważane są za podstawowe kwasy tłuszczowe, istotne dla metabolizmu komórkowego, a także jako czynnik witaminowy (witamina F). Nie ma natomiast w oleju słonecznikowym innego ważnego fizjologicznie kwasu ?-linolenowego. Leczniczo jest stosowany w diecie miażdżycowej i wątrobowej. W przemyśle farmaceutycznym służy po specjalnym oczyszczeniu jako rozpuszczalnik leków o charakterze lipofilnym.

Słonecznik w Panu Tadeuszu dostąpił zaszczytu porównania go do głównego bohatera epopei, ale nie ze względu na smukłość, lecz na kolor rabatów i wypustek munduru Tadeusza...

Pozwala to ustalić jego formację wojskową! Po wkroczeniu na Litwę, Napoleon polecił sformować tam pięć pułków jazdy polskiej o numerach 17-21. Tylko pułk 19 miał barwy żółte, a formował się właśnie w Nowogródku. W nim służył podporucznik Tadeusz Soplica.

Ślaz dziki Malva sylvestris L.
Prawoślaz Althaea
- to dwie rośliny z rodziny Malvaceae, rysowane przez Wyspiańskiego. Różne gatunki ślazów zawierają śluzy – rozgałęzione polisacharydy zbudowane z pentoz, heksoz i kwasów uronowych. Niektóre gatunki zawierają także dużo antocyjanów. Śluzy, jako środek osłaniający, są stosowane w schorzeniach górnych dróg oddechowych. Są przeciwkaszlowe, działają obwodowo. Aby tam zadziałać, muszą ulec defragmentacji do kwasów uronowych, które jako mniejsze cząsteczki przenikają z krwią do układu oddechowego. Stosowane są korzenie, kwiaty i liście, także jako rozmiękczające w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, w katarze. Antocyjany są też stosowane jako barwniki spożywcze. O malwie pisał już Dioskurides.

Mak lekarski
Papaver somniferum L.
Papaver somniferum L. Chociaż w podpisie rysunku brak nazwy autorskiej, nadanej przez Wyspiańskiego, to nie ma wątpliwości, że jest to mak lekarski, który od dawna w Polsce był rośliną spożywczą, znaną artyście. Rysunek powstał w Ogrodzie Botanicznym. W dalszym ciągu w medycynie używana jest morfina lub jej pochodne jako silne środki przeciwbólowe, a także przeciwkaszlowa kodeina. W szczególnych przypadkach – zabiegi torakochirurgiczne i wypadki komunikacyjne z urazem klatki piersiowej i uszkodzeniem płuc – stosuje się morfinę jako najsilniejszy środek przeciwkaszlowy. Kolejnym ważnym związkiem jest papaweryna, o silnym działaniu przeciwskurczowym. Narkotyna, zwana inaczej noskapiną, która sama nie ma działania narkotycznego, wzmaga działanie morfiny. Obecnie w medycynie wykorzystuje się czyste izolowane substancje. Wcześniej lekami były: wyciąg opiumowy suchy, nalewka z opium, omnopon (zespół alkaloidów w postaci chlorowodorków), proszek Dovera (oprócz opium zawierał korzeń wymiotnicy i laktozę).

Wykorzystanie maku i opium jako leku i narkotyku, a także samych nasion jako środka spożywczego, jest niemal tak stare jak cywilizacja ludzka. Świadczyć o tym mogą zarówno wykopaliska, jak i wizerunki makówek utrwalone w sztuce wielu ludów starożytnych.

Maku i opium używano jako leku co najmniej 2500 lat przed Chr. Znano sposób nacinania niedojrzałych makówek, a wyciekający, tężejący sok dający opium nazywano łzami maku. Mak jest pierwszą rośliną psychoaktywną, wspomnianą w źródłach pisanych. Przykładem są sumeryjskie Mezopotabliczki gliniane, wykopane w Nippur, w Mezopotamii. Był tak rozpowszechniony, że dzisiaj nie da się ustalić jego pierwotnej ojczyzny i drogi rozprzestrzeniania się w świecie. Patrząc na dostępne źródła dotyczące wszystkich dużych kultur, można przypuszczać, że opium używano najczęściej do odurzania się. Było to związane z kultem bogów, ale także po prostu dla osiągnięcia przyjemności. W starożytnej Grecji opium było związane z kultem wielu bogów i bóstw, np. Demeter, której poświęcono kwiat maku. Afrodyta z Sikon, czczona w Mekonie, nosiła makówkę. Mak był przypisany bogom snu Morfeuszowi i Hypnosowi, a także bogu śmierci Tanatosowi. Towarzyszy też bogu odurzenia Dionizosowi, który czasem nosił koronę wykonaną z makówek oraz bogini Lecie (Zapomnieniu), siostrze Morfeusza i Tanatosa. Cypr, nazywany wyspą Afrodyty, był znanym starożytnym ośrodkiem produkcji opium i kultury opium. To stamtąd opium, pakowane w specjalne wazy w kształcie makówek, trafiało drogą morską do Egiptu i innych krajów regionu. Stamtąd pochodziły też dzbanuszki o kształcie odwróconej makówki. Późnominojska terrakotowa figurka, oceniana na II tysiąclecie przed Chr., przedstawia boginię lub adoratorkę, która ma głowę ozdobioną przepaską z naciętymi makówkami. Wymienione powyżej nazwiska i miejsca utrwaliły się w dzisiejszej fitochemii. Warto jeszcze raz wspomnieć o maku w Panu Tadeuszu. Hodowla maku do celów spożywczych była w Rzeczypospolitej powszechnie znana. Na Litwie matki stosowały wywar z liści maku do usypiania dzieci. Już na początku XIX w. krytykowano ten sposób uważając, że nadużywanie maku ujemnie odbija się na rozwoju umysłowym dziecka. W innych regionach kraju do usypiania i uspokajania dzieci stosowano namoczone w wodzie i zawinięte w szmatkę nasiona maku do ssania. Trudno powiedzieć, czy podany przez Mickiewicza sposób z podsypywaniem liści do kołyski dziecka był skuteczny i wystarczający, czy jest to tylko licentia poetica… Obecnie problem maku, jego uprawy i pozyskiwania wiąże się najbardziej ze znanymi wszystkim problemami narkomanii, której skutki są często opisywane i nie wymagają tu komentarza. W celu ograniczenia narkomanii makowej, wyhodowano niskomorfinowe odmiany maku, np. Przemko, Mieszko, Ziemko. Na świecie istnieje kilka centrów produkcji opium. Najbardziej znane to Złoty Trójkąt, obejmujący Birmę, Tajlandię i Laos, oraz Złoty Półksiężyc, do którego należą Afganistan, Pakistan i Iran. Dużo narkotyku produkuje się także w Meksyku i Libanie. Wyspiański narysował też mak polny Papaver rhoeas L., znany ze zboża. Nazwał go makiem czerwonym.

***

Wymienione przykłady roślin leczniczych nie wyczerpują tematu. W rysunkach Stanisława Wyspiańskiego jest jeszcze wiele roślin leczniczych, godnych uwagi.

dr farm. Krzysztof Kmieć
- Katedra Farmakognozji Wydziału Farmaceutycznego UJ



Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Kora dębu i dęb...
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.