Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 5
Artykuły > Nauka > Herbaty, herbatki, ziółka

Panacea Nr 4 (13), październik - grudzień 2005 strony: 20-23

Herbaty, herbatki, ziółka

Picie ziółek i herbat – bogatych w polifenole, szczególnie katechiny – może być elementem stylu życia, wpływającego na spowolnienie procesu starzenia się organizmu, chroniącego od chorób układu serowo-naczyniowego, nowotworowych i neurodegeneracyjnych.

Ach po co, po co, po co nam żyć,
kiedy nie będzie wolno nam pić
herbatki, herbatki…
Bo póki, póki ciebie nam pić,
póty jak w niebie, jak w niebie
nam żyć...
Jeremi Przybora
- Kabaret Starszych Panów

Herbata chińska Według Encyklopedii Powszechnej PWN, herbata to zarówno wiecznie zielona roślina z rodzaju Camelia, jak również produkt spożywczy, który stanowią młode listki i pączki liściowe tych roślin, po odpowiedniej obróbce. Jest to wreszcie nazwa sporządzanego z nich naparu. Herbata w formie zielonej i czarnej jest jednym z najpopularniejszych napojów na świecie. Ta popularność sprawiła, iż nazwy herbata używa się również w odniesieniu do naparów z innych surowców roślinnych, pojedynczych bądź mieszanek, ziół lub owoców. Mówimy więc: herbatka ziołowa, owocowa itp. Mieszanki ziołowe, czyli zioła (species), np. zioła moczopędne, żółciopędne, przeciwgorączkowe etc., potocznie również nazywane są herbatkami bądź ziółkami. Krótko mówiąc, cały świat kręci się wokół herbaty... Herbata pochodząca z

Camelia sinensis
- herbata chińska, a także herbatki otrzymywane z innych roślin (np. z Cyclopia intermedia i Aspalatus linearis), pite regularnie, mogą stanowić zarówno czynnik profilaktyczny przed chorobami cywilizacyjnymi, jak też mogą wywierać wprost działanie lecznicze. Dowodzą tego badania epidemiologiczne. Czynnikiem prozdrowotnym w herbacie, tak jak w licznych surowcach roślinnych, są najczęściej związki polifenolowe o udowodnionym działaniu przeciwutleniającym, które zapobiega rozwijaniu się degeneracyjnych chorób cywilizacyjnych.

Liście czarnej herbaty
Herbata czarna - Theae nigrae folium. Surowiec stanowią młode liście i pączki liściowe zbierane z Camelia sinensis, a następnie poddane procesowi fermentacji, podczas której polifenole (prekursory garbników) są przekształcane w oligomeryczne proantocyjanidyny- tearubiginy. Powstają też związki nadające aromat. Kolejnym etapem produkcji jest suszenie ciepłym powietrzem, sortowanie i pakowanie. W handlu dostępne są liczne rodzaje czarnej herbaty, różniące się pochodzeniem, gatunkiem, jakością, długością fermentacji, co określają właściwe nazwy. Krótko fermentowanymi są herbaty czerwone, np. Pu-Ehr o podobnych właściwościach jak herbata czarna. Głównymi składnikami Theae nigrae folium są metyloksantyny, częściowo związane z garbnikami: około 4% kofeiny (=teina), małe ilości teofiliny i teobrominy, a także adenina i ksantyna. Według Farmakopei Francuskiej X, liście czarnej herbaty powinny zawierać nie mniej niż 2% kofeiny w przeliczeniu na suchy surowiec. W świeżych, nie fermentowanych liściach obecne są polifenole: flawan 3-ole (katechiny), częściowo zestryfikowane kwasem galusowym i dimeryczne proantocyjanidyny oraz aglikony i glikozydy flawonolowe, a także wolne i związane kwasy fenolowe.
Podczas procesu fermentacji powstają związki o barwie pomarańczowo-czerwonej: teaflawiny (około 2%), małe ilości kwasu teaflawinowego, teaflagalin, a także bisflawonole.
Za smak i barwę naparów z czarnej herbaty odpowiedzialne są głównie oligomeryczne tearubiginy o barwie brunatnej (pigmenty o charakterze kwaśnym), stanowiące do 20-30% suchej masy, które tworzą się w wyniku kondensacji utlenionych katechin, przy czym w polimeryzacji uczestniczą też prawdopodobnie flawonole i kwasy fenolowe. Świeże liście zawierają glikozydy flawonolowe, głównie 3-O-di i 3-O- tri glikozydy kwercetyny i kemferolu, a także C-glikozydowe pochodne apigeniny; oprócz garbników katechinowych są też małe ilości galo- i elagotanin.

Charakterystycznym związkiem liści czarnej herbaty jest teanina, będąca 5- N-etyloamidem kwasu glutaminowego. Związek ten działa antagonistycznie w stosunku do kofeiny i jest wykorzystywany jako marker jakości herbaty.

Lotne związki zapachowe tworzą się głównie w trakcie procesu fermentacyjnego i są uwalniane z odpowiednich glikozydów. Wśród 300 związków lotnych dominują monoterpenowe alkohole i aldehydy: linalol, geraniol i (Z)-3-heksen-1-ol. W liściach wykazano również obecność glinu i magnezu, a w starszych liściach bardzo wysoki poziom fluorków.
Ze względu na obecność kofeiny herbata czarna ma właściwości stymulujące ośrodkowy układ nerwowy (OUN), a ze względu na obecność garbników działanie przeciwbiegunkowe. Obecnie raczej kwestionuje się udział teofiliny w działaniu zapierającym (zwiększenie absorpcji wody ze światła jelita i usunięcie płynów z organizmu dzięki potęgowaniu diurezy).
Wodne ekstrakty z czarnej herbaty wykazują aktywność przeciwbakteryjną na różne bakterie patogenne, jak również inaktywują toksyny bakteryjne. Czarna herbata znacząco przyspiesza tranzyt żołądkowo- jelitowy, a za to działanie odpowiedzialna jest tearubigina.

Teaflawina, powstająca w trakcie fermentacji, wpływa na obniżenie poziomu cholesterolu we krwi. Teanina natomiast, obecna zarówno w czarnej, jak i zielonej herbacie, może zapobiegać stresom.

Za działanie antyoksydacyjne i antykarcynogenne (chemoprewencyjne) liści herbaty czarnej odpowiedzialne są głównie związki polifenolowe, a działanie to jest porównywalne z działaniem liści zielonej herbaty.
Liście herbaty, chociaż zawierają związki o określonej aktywności biologicznej, są najczęściej zaliczane do środków spożywczych, a nie surowców farmaceutycznych. Liście Mate - Mate folium, zbierane z Ilex paraguariensis, o niższej zawartości kofeiny (1-2%) od herbaty, Komisja E traktuje jako surowiec leczniczy o działaniu pobudzającym, moczopędnym, inotropowo dodatnim, glikogenolitycznym i lipolitycznym. Zaleca go w zmęczeniu psychicznym i fizycznym.
Liście czarnej herbaty mają swoją monografię w Farmakopei Francuskiej X i są zalecane w leczeniu łagodnej biegunki, w dietach odchudzających albo w celu zwiększenia sekrecji nerek.

Działania niepożądane
Ze względu na ściągające działanie garbników, może się zmniejszyć absorpcja równocześnie zażywanych leków, a tworzenie kompleksów z lekami zawierającymi azot (alkaloidy oprócz morfiny, niektóre neuroleptyki i leki przeciwdepresyjne), prowadzi do zmniejszenia ich biodostępności z jelit.

Napar
z liści czarnej herbaty: zalać wrzącą wodą 1 łyżeczkę (około 2,5 g ) liści i naparzać je od 2 do 10 minut pod przykryciem, następnie przecedzić i pić kilka razy dziennie. Napar o właściwościach stymulujących otrzymuje się przez krótkie (2 minuty) naparzanie. Kofeina rozpuszcza się szybko w gorącej wodzie. Aby napar miał działanie przeciwbiegunkowe, należy naparzać w ciągu 10 minut i pić 2-3 razy dziennie. Dłuższy czas ekstrakcji zwiększa w naparze ilość garbników rozpuszczalnych w ciepłej wodzie. Wiązanie się garbników z kofeiną obniża stymulujące działanie naparu, a zwiększa działanie przeciwbiegunkowe.

Zieloną herbatę
Herbata zielona stanowią młode liście (Theae viridis folium) i pączki liściowe z Camelia sinensis, które nie są poddawane procesowi fermentacji. Różni się od czarnej herbaty głównie zawartością związków polifenolowych i związków nadających aromat. Zawartość kofeiny jest w nich niższa i wynosi około 2,2% (wg Farmakopei Francuskiej X powinna być nie mniejsza niż 2% w przeliczeniu na suchy surowiec). Główne polifenole występujące w świeżych liściach herbaty są obecne też w surowcu. Theae viridis folium zawiera katechiny (monomeryczne flawan 3-ole), częściowo zestryfikowane kwasem galusowym, głównymi składnikami są (-) 3-O galusan epigalokatechiny (EGCG) i trigaloiloglukoza, a także (-) 3-O galusan epikatechiny (ECG), di- i trimeryczne proantocyjanidyny (niektóre z nich jako estry z kwasem galusowym), galo- i elagotaniny (identyczne z obecnymi w czarnej herbacie), a także aglikony flawonolowe: kwercetyna, kemferol i mirycytyna oraz ich glikozydy. Prawdopodobnie są też obecne kwasy fenolowe wolne i związane (jak w świeżych liściach), brak natomiast teaflawin i tearubigin, a także związków zapachowych, tworzących się podczas procesu fermentacji przy produkcji czarnej herbaty. W liściach zielonej herbaty wykazano jednak obecność około 75 związków lotnych, m.in.: geraniol, linalol. Specyficzny związek liści herbaty, teanina, obecny jest również w Theae viridis folium. Dodatkowo w liściach zielonej herbaty występuje kwas askorbowy, którego brak w fermentowanym surowcu. O zawartości związków mineralnych możemy wnioskować na podstawie odpowiednich badań dla liści czarnej herbaty. Liście zielonej herbaty są zalecane jako stymulujące OUN.

Ze względu na gorzkawy i mniej przyjemny smak, napary z Theae viridis folium stosowane są w Europie od niedawna, mają natomiast wielowiekową tradycję w Chinach i w Japonii.

Hebata Pu-Ehr Zainteresowanie tym rodzajem herbaty zwiększyło się po doniesieniach o jej działaniu leczniczym i prozdrowotnym – nie tylko w literaturze fachowej, ale i w prasie popularnej.
Napary z liści zielonej herbaty, frakcje polifenoli, a także główny izolowany składnik galusan epigalokatechiny (EGCG) poddano licznym badaniom na modelach zwierzęcych, jak i na ludziach. Doniesienia na temat aktywności biologicznej naparów i niektórych składników (EGCG) dotyczą działania na różne bakterie patogenne, również bakterie wywołujące próchnicę, działania antywirusowego (EGCG), a także zapobiegania otyłości i chorobom nowotworowym.

Zapobieganie otyłości
Wykazano wpływ picia naparów z zielonej herbaty na obniżenie poziomu lipidów w osoczu i zwiększenie utleniania tłuszczu, ponadto hamowanie różnicowania się preadypocytów i indukowanie apoptozy adypocytów, a także modulowanie wychwytu glukozy w tkance tłuszczowej i mięśniach szkieletowych, wraz z obniżeniem ekspresji i/lub aktywacji czynników transkrypcyjnych, zależnych od adypogenezy. Może to mieć znaczenie w przeciwdziałaniu otyłości.

Prewencja raka
Z obecnością polifenoli wiążą się właściwości antyoksydacyjne, zdolność hamowania aktywności enzymów karcynogennych, a także antyproliferacyjne i przeciwangiogenne, co może uzasadniać zalecanie w chemoprewencji nowotworów. Antyoksydacyjna i antymutagenna aktywność ekstraktów z zielonej herbaty była wyższa od aktywności wyodrębnionych katechin i flawonoidów, obecnych w herbacie. W zapobieganiu raka może też mieć znaczenie zdolność hamowania wzrostu przez polifenole zielonej herbaty i powodowanie apoptozy komórek nowotworowych, jak również zdolność uwalniania z komórek czynnika TNF-. i zmniejszenie ekspresji genu TNF-.. Badania in vitro wykazały indukowanie przez polifenole herbaty śmierci komórki w wyniku apoptozy – wyłącznie komórek nowotworowych, bez wpływu na normalne komórki.

Badania epidemiologiczne wykazały wpływ picia pięciu i więcej filiżanek zielonej herbaty dziennie w zapobieganiu raka piersi i nawrotom choroby, inne badania mówią o skuteczności picia 10 filiżanek herbaty dziennie.

Nie zostało jednoznacznie potwierdzone, czy spożywanie zielonej herbaty zapobiega nowotworom żołądka i jelit, chociaż ochronny wpływ wykazano w stosunku do występowania gruczolaka polipowatego i zanikowego nieżytu żołądka. Badania kliniczne, przeprowadzone na 18 pacjentach cierpiących na raka prostaty, którzy przyjmowali dwa razy dziennie kapsułki zawierające 250 mg ekstraktu z zielonej herbaty, wykazały u 9 pacjentów jedynie minimalny pozytywny wpływ, związany np. z brakiem postępu choroby w ciągu dwóch miesięcy od rozpoczęcia badania.

Napar
przygotowujemy tak samo jak w przypadku czarnej herbaty. Na rynku znajdują się gotowe preparaty, zawierające ekstrakty z zielonej herbaty, traktowane jako preparaty dietetyczne, zalecane m.in. w dietach odchudzających, w celu zwiększenia nerkowej utraty wody.

Rooibos
Herbata rooibos - Aspalathi linearis herba. Surowiec stanowią liście i młode pędy pochodzące z Aspalatus linearis. Jest to krzew, występujący naturalnie w południowej Afryce, a obecnie – w związku z rosnącym zapotrzebowaniem – intensywnie uprawiany w górzystych rejonach jej zachodniej części. Po zbiorze, który pronatomiast wadzi się wiosną i latem, młode pędy rozdrabnia się, poddaje fermentacji w wilgotnym środowisku, następnie suszy się. Związki polifenolowe są tu reprezentowane przez różne typy flawonoidów: flawony (luteolina, chryzoeriol), flawonole (kwercetyna, izokwercytryna, rutozyd), dihydrochalkony (aspalatyna, notofangina) oraz C-glikozydy flawonowe (orientyna, izoorientyna). Zawartość aspalatyny w niefermentowanym surowcu wynosi 15g/1kg suchej masy. Zidentyfikowano liczne kwasy fenolowe: protokatechowy, kawowy, p-hydroksybenzoesowy, wanilinowy, p-kumarowy, ferulowy i syryngowy. Wśród składników frakcji lotnej można wymienić gwajakol, damascenon, octan geraniolu, fenyloetyloalkohole, ß-jonon. Zawartość garbników, reprezentowanych przez galotaniny, jest niska (4-5% w przeliczeniu na suchy surowiec). Stwierdzono ponadto obecność kwaśnych polisacharydów, kwasu askorbowego oraz związków mineralnych (Ca, Mg, Mn, Cu, fosforany, siarczany, fluorki). Rooibos nie zawiera kofeiny.

Antyoksydacyjne
Aspalatyna i inne polifenole są antyoksydantami – z siłą działania porównywalną z .-tokoferolem i syntetycznymi przeciwutleniaczami (BHA i BHT), chronią wiązania DNA przed rozszczepieniem, powodowanym rodnikiem nadtlenkowym. Wyciąg metanolowy z surowca hamował ekspresję COX-2, indukowaną estrami forbolu, co może uzasadniać celowość stosowania w chorobach nowotworowych i stanach zapalnych, w których obserwowane jest podwyższenie ekspresji tego enzymu. W badaniach na modelu zwierzęcym, po spowodowaniu uszkodzenia wątroby CCl4 wykazano hepatoprotekcyjne działanie herbaty rooibos, porównywalne z N-acetylocysteiną.

W badaniach na szczurach wykazano, że picie przez nie naparu z rooibos tea (21 miesięcy), zapobiegało akumulacji w komórkach mózgu nadtlenków lipidów, a w konsekwencji uszkodzeniom mózgu, jako efektu procesu starzenia się.

W rejonach naturalnego występowania, napar z surowca jest stosowany głównie jako napój orzeźwiający, a w celach leczniczych, szczególnie w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych u dzieci oraz w nowotworach i stanach zapalnych. Dawkowanie: 2 g surowca należy zalać gorącą wodą, pozostawić na 2-3 minuty. Pić kilka filiżanek dziennie, bez lub z dodatkiem cukru, miodu, cytryny, a nawet mleka.

Miodokrzew
Teyberg - Honeybush tea. Surowiec stanowią liście i młode pędy, pochodzące z Cyclopia intermedia, a także Cyclopia subternata, zbierane z krzewów występujących naturalnie w południowej Afryce, w krainie Gór Przylądkowych w RPA. Poddane są fermentacji w pryzmach lub w odpowiednich kontenerach. Pierwsze eksperymentalne plantacje zostały założone dopiero w 1996 r., stąd obecny surowiec pochodzi wyłącznie ze stanu naturalnego. Związki polifenolowe reprezentowane są głównie przez flawonoidy, wśród których wyróżnia się flawonole, flawony (O-glikozydy hesperetyny i izoskutelareiny), izoflawony, a także flawanony. Ponadto surowiec zawiera kumestany, ksantony (C-glikozyd magniferyny), liczne składniki mineralne (Fe, K, Ca, Cu, Zn, Mg, Mn, Na). Nie zawiera kofeiny i tylko niewielkie ilości garbników.

Napary
z miodokrzewu, o przyjemnym, miodowym smaku i aromacie, wywierają działanie uspokajające na OUN, ułatwiają wypróżnianie, działają przeciwdrobnoustrojowo, przeciwzapalnie, spazmolitycznie, moczopędnie. Ze względu na obecność izoflawonów, mogą być zalecane dla kobiet w okresie klimakterium, a także w celu regulacji cyklu miesiączkowego. Naparom z miodokrzewu przypisuje się też właściwości przeciwutleniające, hipolipemiczne, obniżające poziom cholesterolu. Dawkowanie: przygotować napar przez zalanie 2-3 łyżek surowca (4-6 g) 1 litrem wrzącej wody; pozostawić przez 3-4 minuty. Niektórzy zalecają trzykrotne naparzanie tego samego surowca.

Nie tylko ziółka
Picie ziółek i herbat – bogatych w polifenole, szczególnie katechiny – może być elementem stylu życia, wolnego od kłopotów zdrowotnych, wpływającego na spowolnienie procesu starzenia się organizmu, chroniącego od chorób układu serowo-naczyniowego, nowotworowych i neurodegeneracyjnych. Należy jednak pamiętać, że pozostałe elementy diety i stylu życia też powinny być prozdrowotne...

prof. AM w Poznaniu, dr hab. Irena Matławska

Prof. AM w Poznaniu, dr hab. Irena Matławska od 1966 r. pracowała w Katedrze i Zakładzie Farmakognozji AM w Poznaniu jako asystent i adiunkt. Od 1997 r. pełni funkcję kierownika Katedry. Jest autorką prac doświadczalnych w zakresie izolacji i identyfikacji flawonoidów, kwasów fenolowych, a także niektórych aktywności biologicznych, jak też prac poglądowych na temat wykorzystania surowców roślinnych w lecznictwie. Współautorka skryptów z farmakognozji dla studentów farmacji.


Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Polifenole rośli...
Kora dębu i dęb...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.