Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 7
Artykuły > Badania > Czystość mikologiczna suszonych roślin leczniczych

Panacea Nr 3 (12), lipiec - wrzesień 2005 strony: 30-31

Czystość mikologiczna
suszonych roślin leczniczych
Zagadnieniem o szczególnej wadze ze zdrowotnego punktu widzenia jest występowanie w produktach zielarskich, w tym w suszach, grzybów produkujących mikotoksyny.

Od kilkudziesięciu lat Polska jest jednym ze znaczących producentów ziół - nie tylko na rynek krajowy, ale także na eksport. Średnio w naszym kraju produkuje się od 20.000 do 26.000 ton suszu zielarskiego rocznie. Przewiduje się, że w najbliższych latach produkcja i spożycie roślin leczniczych w Polsce znacząco wzrośnie [43, 44, 54]. Z literatury wynika, że wykorzystanie roślin leczniczych jest coraz bardziej rozpowszechnione również w innych krajach [3, 49]. Wzrastające spożycie roślin leczniczych wynika z obecności w nich wielu związków biologicznie czynnych, wykorzystywanych w profilaktyce i terapii wielu schorzeń, również tzw. chorób cywilizacyjnych [18, 28, 38, 40].

Rośliny lecznicze stosowane są między innymi w stanie świeżym oraz w postaci suszonej, przy czym większe znaczenie mają susze.

Skażenia mikrobiologiczne
surowców zielarskich można podzielić na pierwotne i wtórne [9]. Do skażeń pierwotnych zalicza się zanieczyszczenia surowców glebą, kurzem, odchodami ptaków czy nawozami. Do skażeń wtórnych zalicza są przede wszystkim te, które związane są z niehigienicznym zbiorem, suszeniem, magazynowaniem czy transportem roślin. Źródłem skażenia mogą być również różne urządzenia w cyklu technologicznym produktów zielarskich, powierzchnie użytkowe, opakowania, a nawet personel [5, 30, 31, 68]. Nie bez znaczenia jest również sposób zbioru roślin zielarskich. Niewłaściwe ustawienie i przygotowanie maszyn, dłuższy kontakt skoszonych roślin z glebą, czy duża wilgotność podczas koszenia mogą być przyczyną ich mikrobiologicznego skażenia [29].

Czynniki jakości
Kneifel i wsp. [37] podzielili czynniki wpływające na mikrobiologiczną jakość roślin leczniczych na wewnętrzne, do których zaliczyli m.in. strukturę roślin, ich skład chemiczny i mikroflorę autochtoniczną, oraz zewnętrzne, obejmujące m.in. warunki klimatyczne, wilgotność, miejsce uprawy, metodę zbioru i traktowanie posprzętne, pakowanie oraz warunki przechowywania. Duży wpływ na mikrobiologiczną jakość suszów ma również sposób suszenia roślin oraz warunki przechowywania gotowych suszów [5, 29, 31, 37, 53]. Rodzaj i parametry suszenia podyktowane są właściwościami fizykochemicznymi substancji czynnych zawartych w surowcach.

Suszenie naturalne?
Przez wiele lat podstawowym sposobem utrwalania surowców zielarskich było ich suszenie w warunkach naturalnych (na polach w pokosach, czy w przewiewnych, zadaszonych miejscach). Długotrwałe suszenie w takich warunkach prowadziło jednak do niekorzystnych zmian jakościowych. Obecnie do suszenia najczęściej wykorzystywane są

suszarnie termiczne
- z wymuszonym przepływem ciepłego powietrza, co wpływa korzystnie na zachowanie składu chemicznego oraz właściwości organoleptycznych surowca [61]. Aby spełnić wymagania stawiane suszom, zakres temperatur, w których suszone są rośliny lecznicze, mieści się w przedziale od 300C (dla najwrażliwszych na temperaturę surowców olejkowych) do 600C (dla owoców borówki).

Zagrożenia
Ze względu na potencjalne zagrożenia ze strony drobnoustrojów toksynotwórczych i chorobotwórczych, mikrobiologicznej jakości surowców i przetworów zielarskich poświęca się w naszym kraju i w świecie coraz więcej uwagi [3, 20, 23, 25, 29, 30, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 47, 48, 51, 53, 68]. Ze względu na coraz powszechniejsze stosowanie roślin leczniczych, skażenie ich suszów różnymi zanieczyszczeniami, w tym grzybami mikroskopijnymi i mikotoksynami, może stwarzać poważne zagrożenie dla zdrowia ludzi. W dostępnym piśmiennictwie niewiele jest prac dotyczących skażenia suszów roślin leczniczych grzybami mikroskopijnymi. Należy jednocześnie podkreślić, że powyższe zagadnienie jest w małym tylko stopniu rozeznane, nie tylko w naszym kraju, lecz również w skali światowej. W większości dostępnych prac, dotyczących skażenia suszów zielarskich grzybami mikroskopijnymi, identyfikowano grzyby mezofilne, które mogą być producentami niebezpiecznych dla zdrowia mikotoksyn [3, 5, 6, 9, 10, 12, 20, 21, 25, 30, 47, 51, 52, 58, 64, 65]. Nie znaleziono opracowań, które w sposób kompleksowy charakteryzowałyby skażenie suszów roślin leczniczych grzybami mikroskopijnymi o potencjalnie toksynotwórczych i chorobotwórczych właściwościach. Ze względu na stosunkowo wysokie temperatury suszenia, w suszach - oprócz grzybów mezofilnych - można się również spodziewać grzybów termofilnych i termotolerancyjnych. Z przeglądu piśmiennictwa wynika, że tych grzybów nie oznaczano dotąd w suszach zielarskich.

Wyniki wstępnych, niepublikowanych badań własnych dowiodły, że w próbach suszu melisy, rumianku, mięty, dziurawca oraz dwóch mieszanek ziołowych występowały grzyby termofilne i termotolerancyjne

- m.in. Aspergillus fumigatus, Rhizopus microsporus var. rhizopodiformis i Rhizomucor pusillus [27]. Gatunki te mają właściwości chorobotwórcze dla ludzi i zwierząt. Według de Hooga [16] należą do grupy patogenów oportunistycznych BSL-2 (Bio- Safety Level 2), atakujących ludzi z uszkodzonym lub osłabionym systemem odpornościowym [17]. Grzyby te są również znanymi producentami mikotoksyn i alergenów [20, 24]. Charakterystykę, w tym właściwości toksynotwórcze grzybów termofilnych i termotolerancyjnych, podaje wielu autorów [1, 7, 8, 11, 13, 42, 46, 50, 59, 60].

Grzyby kserofilne
Z uwagi na niską aktywność wodną aw, nawet poniżej wartości 0,65, w niektórych produktach żywnościowych, takich jak mąka, chleb, słodycze, suszone owoce, dżemy występują grzyby kserofilne [14, 15, 24, 36, 57, 63, 64, 67]. Wydaje się, że długie przechowywanie suszów roślinnych może również sprzyjać wzrostowi tych grzybów. W dostępnym piśmiennictwie nie znaleziono jednak doniesień na temat występowania grzybów kserofilnych w suszach. Wstępne badania wykazały, że susze melisy, rumianku, mięty, dziurawca oraz dwóch mieszanek ziołowych charakteryzują się bogatą mikoflorą kserofilną. Z suszów wyizolowano wiele gatunków kserofilnych, w tym z rodzaju (E. amstelodami, E. herbariorum) [27]. Należy podkreślić, że grzyby kserofilne mogą pogarszać jakość ziół, a niektóre z nich są producentami mikotoksyn.

Aktidiono-oporne
Całkiem nowym zagadnieniem jest występowanie w suszach zielarskich grzybów opornych na antybiotyk aktidion (cykloheksimid). Z żywych liści łopianu wyizolowano wiele gatunków grzybów aktidiono- opornych [62]. Wśród tych grzybów były gatunki produkujące szkodliwe metabolity wtórne i gatunki chorobotwórcze dla człowieka, m.in. Pseudallescheria boydii. Kilka gatunków potencjalnie chorobotwórczych i toksynotwórczych, m.in. Aspergillus fumigatus, A. flavus, A. niger i A. versicolor, A. nidulans, Alternaria alternata, Mucor circinelloides i Syncephalastrum racemosum wyizolowano również z suszu melisy, rumianku, mięty, dziurawca oraz dwóch mieszanek ziołowych [27]. Uzyskane wyniki badań wskazują zatem, że istnieje realny problem skażenia roślin leczniczych, w tym również suszów, grzybami aktidiono-opornymi.

Przede wszystkim mikotoksyny
Należy jeszcze raz podkreślić, że zagadnieniem o szczególnej wadze ze zdrowotnego punktu widzenia jest występowanie w produktach zielarskich, w tym w suszach, grzybów produkujących mikotoksyny [2, 4, 19, 23, 29, 31, 34, 45, 49, 53, 55, 56]. Problem ten powinien być jednak rozpatrywany nie tylko w odniesieniu do grzybów mezofilnych, lecz również do grzybów termofilnych i termotolerancyjnych, kserofilnych i aktidiono-opornych, które - na co wskazują wyniki badań własnych - mogą stanowić realne zagrożenie w suszach roślin leczniczych.

dr inż. Katarzyna Janda
- Katedra Technologii Rolnej i Przechowalnictwa Akademii Rolniczej w Szczecinie

dr hab. Krzysztof Ulfig
- Zespół Mikrobiologii Środowiska Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach

Piśmiennictwo
Piśmiennictwo [1] Abdel-Hafez A.I.I., Moharram A.M.M., Abdel-Mallek A.Y.: 1987. Thermophilic and thermotolerant fungi associated with seeds of five members of Umbelliferae from Egypt. Cryptogamie Mycol. 8 (4), ss. 315-320; [2] Abeywickrama K., Bean G.A.: 1991. Toxigenic Aspergillus flavus and aflatoxins in Sri Lanka medicinal plant material. Mycopathologia 113, ss. 187-90; [3] Abou-Arab A.A.K., Soliman Kawther M., El Tantawy M.E., Ismail Badeaa R., Naguib Khayria.: 1999. Quantity estimation of some contaminants in commonly used medicinal plants in the Egyptian market. Food Chemistry 67, ss. 357-63; [4] Aziz N.H., Youssef Y.A., EL-Fouly M.Z., Moussa L.A.: 1998. Contamination of some common medicinal plant samples and spices by fungi and their mycotoxins. Bot. Bull. Acad. Sin. 39, ss. 279-85; [5] Banerjee M., Sarkar P.K.: 2003. Microbiological quality of some retail spices in India. Food Research International 36, ss. 469-74; [6] Baxter R., Holzapfel W.H.: 1982. A microbial investigation of selected spices, herbs and additives in South Africa. Journal of Food Science 47, ss. 570-74; [7] Bilaj T.I., Zacharczenko W.A.: 1987. Opriebielitiel tiermofilnych gribow. Izd. Naukowa Dumka, Kijew; [8] Bilaj T.I.: 1979. Tiermostabilnyje fiermienty gribow. Izd. Naukowa Dumka, Kijew; [9] Brantner A., Lücke W.: 1995. Influence of physical parameters on the germ-reducing effect of microwave irradiation on medicinal plants. Pharmazie 50, ss. 762-66; [10] Chan K.: 2003. Some aspects of toxic contaminations in herbal medicines. Chemosphere 52, ss. 1361-72; [11] Cooney D.G., Emerson R.: 1964. Thermophilic fungi. An account of their biology, activities and classification. W.H. Freeman and Company, San Francisco and London; [12] Czech E., Kneifel W., Kopp B.: 2001. Microbiological status of commercially available medicinal herbal drugs – a screening study. Planta Med. 67, ss. 263-69; [13] Davis N.D., Wagener R.E., Morgan- Jones G., Diener U.L.: 1975. Toxigenic thermophilic and thermotolerant fungi. Applied Microbiology 29, 4, ss. 455-57; [14] Hitokoto H., Morozumi S., Wauke T., Sakai S., Kurata H.: 1981. Fungal contamination and mycotoxin-producing potential of dried beans. Mycopathologia 73, ss. 33-38; [15] Hocking A.D., Pitt J.I.: 1980. Dichloran- glycerol medium for enumeration of xerophilic fungi from low-moisture foods. Applied and Environmental Microbiology 39, 3, ss. 488-92; [16] De Hoog G.S.: 1996. Risk assessment of fungi reported from humans and animals. Mycoses 39, ss. 407-17; [17] De Hoog G.S., Guarro J., Gené J., Figueras M.J.: 2000. Atlas of Clinical Fungi. 2nd Edition, Centraalbureau voor Schimmelcultures, Utrecht, Universitat Rovira i Virgili, Reus; [18] Dureja H., Kaushik D., Kumar V.: 2003. Developments in nutraceuticals. Indian Journal of Pharmacology 35, ss. 363-72; [19] Efuntoye M.O.: 1999. Mycotoxins of fungal strains from stored herbal plants and mycotoxin contents of Nigerian crude herbal drugs. Mycopathologia 147, ss. 43-48; [20] El-Bazza Zeinab E.M., Farrag Hala A., El-Fouly Mohie E.D.Z.: 2001. Inhibitory effect of gamma radiation and Nigella sativa seeds oil on growth, spore germination and toxin production of fungi. Radiation Physics and Chemistry 60, ss. 181-89; [21] Favet J.: 1992. Etude de la contamination microbienne d`une vingtaine de droques vegetales. Pharm. Acta Helv. 67, 9-10, ss. 250-58; [22] Fischer G., Müller T., Schwalbe R., Ostrowski R., Dott W.: 2000. Species-specific profiles of mycotoxins produced in cultures and associated with conidia of airborne fungi derived from biowaste. Int. J. Hyg. Environm. Health 203, ss. 105-16; [23] Garcia S., Iracheta F., Galvan F., Heredia N.: 2001. Microbiological survey of retail herbs and spices from Mexican markets. Journal of Food Protection 64, ss. 99-103; [24] Gock M.A., Hocking A.D., Pitt J.I., Poulos P.G.: 2003. Influence of temperature, water activity and pH on growth of some xerophilic fungi. International J. Food Microbiology 2481, ss. 11-19; [25] Gutarowska B., Jotkowska A.: 2003. Porównanie dwóch metod oceny zanieczyszczenia grzybami strzępkowymi ziół i przypraw ziołowych. III Konferencja Naukowa, "Rozkład i korozja mikrobiologiczna materiałów technicznych". Materiały Konferencyjne, Łódź 2003, ss. 314-17; [26] Horner W.E., Helbing A., Salvaggio J.E., Lehrer S.B.: 1995. Fungal allergens. Clinical Microbiology Reviews 8, ss. 161-79; [27] Janda K., Ulfig K.: 2004. Badania wstępne skażenia suszów roślin leczniczych grzybami mikroskopijnymi. AR Szczecin (niepublikowane); [28] Jędrzejko K. [red.]: 1997. Zarys wiedzy o roślinach leczniczych. Śląska AM, Katowice; [29] Kabelitz L.: 2002. Sposoby korygowania wad jakościowych surowców roślinnych. "Wiad. Zielarskie" 2, ss. 13-16; [30] Kędzia B.: 1990. Drobnoustroje fitopatogenne w surowcach zielarskich. II. Grzyby pleśniowe. "Herba Polonica", tom XXXVI, ss. 1-2; [31] Kędzia B.: 2002. Problem eliminacji drobnoustrojów w procesie wytwarzania leków pochodzenia roślinnego. "Wiad. Zielarskie", 8-9, s. 12; [32] Kędzia B.: 1998a. Sposoby zmniejszania zanieczyszczeń mikrobiologicznych w surowcach zielarskich cz. III. "Wiad. Zielarskie" 4, ss. 15- 17; [33] Kędzia B.: 1998b. Sposoby zmniejszania zanieczyszczeń mikrobiologicznych w surowcach zielarskich. Cz. I. "Wiad. Zielarskie" 2, ss. 19-20; [34] Kędzia E., Holderna-Kędzia E.: 1998. Wytwarzanie aflatoksyn przez grzyby Aspergillus flavus i A. parasiticus wyizolowane z surowców zielarskich. IV Konferencja Naukowa "Mikotoksyny w żywności i paszach", Bydgoszcz 1998, ss. 132-38; [35] Kim M.J., Yook H.S., Byun M.W.: 2000. Effects of gamma irradiation on microbial contamination and extraction yields of Korean medicinal herbs. Radiation Physics and Chemistry 57, ss. 55-58; [36] Kinderlerer J.L.: 1995. Czapek Casein 50% Glucose (CzC50G): a new medium for the identification of foodborne Chrysosporium spp. Letters in Applied Microbiology 21, ss. 131-36; [37] Kneifel W., Czech E., Kopp B.: 2002. Microbial contamination of medicinal plants - a review. "Planta Med." 68, ss. 5-15; [38] Kolmünzer S.: 2000. Farmakognozja: PZWL, Wwa; [39] Kostrzewa E., Owczarczyk B.: 1997. Zanieczyszczenia mikrobiologiczne przypraw ziołowych i metody ich wyjaławiania. "Wiad. Zielarskie" 4, ss. 19-21; [40] Kowalewski Z. [red.]: 1997. Farmakognozja. Leki roślinne. Wyd. AM Poznaniu; [41] Kusewicz D.: 1998. Problemy mikrobiologicznych zanieczyszczeń w przemyśle kosmetycznym i zielarskim. "Wiad. Zielarskie" 2, s. 21; [42] Kushner D.J.: 1981. Żizń mikrobow w ekstriemalnych usłowijach. Izd. Mir, Moskwa; [43] Lutomski J.: 1999a. Coraz więcej herbat ziołowych. "Wiadomości Zielarskie" 4, ss. 7-8; [44] Lutomski J.: 1999b. Zioła to też lek. "Wiad. Zielarskie" 6, s. 12; [45] Lutomski J., Kędzia B.: 1980. Mycoflora of crude drugs. Estimation of mould contamination and their toxicity. "Planta Medica" 40, ss. 212-17; [46] Maheshwari R., Bharadwaj G., Bhat M.K.: 2000. Thermophilic fungi : their physiology and enzymes. Microbiology and Molecular Biology Reviews 64, 3, ss. 461-88; [47] Markowska J., Libudzisz Z.: 2003. Stan mikrobiologiczny surowców ziołowych w Polsce; III Konferencja Naukowa [...], ss. 306-09; [48] Markowska J., Libudzisz Z., Żegota A.: 2003. Radiacyjna dekontaminacja surowców ziołowych. III Konferencja Naukowa [...], ss. 310- 13; [49] Martins M.L., Martins M.H., Bernardo F.: 2001. Fumonisins B1 and B2 in black tea and medicinal plants. Journal of Food Protection 64, 8, ss. 1268-70; [50] Mouchacca J.: 1997. Thermophilic fungi: biodeversity and taxonomic status. Cryptogamie, Mycol. 18, 1, ss. 19-69; [51] Onyenekwe P.C., Ogbadu G.H., Hashimoto S.: 1997. The effect of gamma radiation on the microflora and essential oil of Ashantii pepper (Piper guineense) berries. Postharvest Biology and Technology 10, ss. 161-67; [52] Pafumi J.: 1986. Assesment of the microbiological quality of spices and herbs. Journal of Food Protecion 49, 12, ss. 958-63; [53] Parnowska W.: 1998. Mikrobiologia farmaceutyczna. Problemy produkcji i kontroli leków. Wyd. Lekarskie PZWL, Wwa; [54] Pol J.: 2000. Rynek zielarski w Polsce w aspekcie negocjacji przedakcesyjnych z Unią Europejską. "Wiad. Zielarskie" 1, ss. 1-3; [55] Reif K., Metzger W.: 1995. Determination of aflatoxins in medicinal herbs and plant extracts. "Journal of Chromatography" A, 692, s. 131-136; [56] Roy A.K., Sinha K.K., Chourasia H.K.: 1988. Aflatoxin contamination of some common drug plants. Applied and Environmental Microbiology, ss. 842- 43; [57] Samson R.A., Hoekstra E.S., Frisvad J.C., Filtenborg O.: 2000. Introduction to food- and airborne fungi. Centraalbureau voor Schimmelcultures, Sixth Edition, Utrecht; [58] Schwab A.H., Harpestad A.D., Swartzentruber A., Lanier J.M., Wentz B.A., Duran A.P., Barnard R.J., Read jr R.B.: 1982. Microbiological quality of some spices and herbs in retail markets. Apllied and Environmental Microbiology 44, 3, ss. 627-30; [59] Shekhar Sharma H.S., Johri B.N.: 1992. The role of thermophilic fungi in agriculture. Handbook of Applied Mycology Volume 4 : Fungal Biotechnology, ed. (Arora D.K., Elander R.P., Mukerji K.G.) Marcel Dekker INC. ss. 707-28; [60] Shekhar Sharma H.S.: 1989. Economic importance of thermophilous fungi. Apllied Microbiology and Biotechnology 31, ss. 1-10; [61] Stasiak M., Zaorski T.: 1995. Kilka uwag na temat postępu technicznego w produkcji zielarskiej. "Wiad. Zielarskie" 5, ss. 13-14; [62] Ulfig K., Płaza G., Miętkiewicz G.: 2003. Mikroflora liści i gleby jako wskaźnik wpływu komunalnej oczyszczalni ścieków na otoczenie. III Konferencja Naukowa [...], ss. 339-45; [63] Vytasová J., Pribáová P., Marvanová L.: 2002. Occurrence of xerophilic fungi in bakery gingerbreak production. International J. Food Microbiology 72, ss. 91-96; [64] Woźniak W., Werakso B.: 1969. Czystość mikrobiologiczna niektórych leczniczych surowców roślinnych. "Acta Polon. Pharm." XXVI, 2, ss. 187-93; [65] WHO/ EDM/TRM/2000. General Guidelines for Methodologies on Research and Evaluation of Traditional Medicine. WHO, Geneva 2000; [67] Zohri A.A., Abdel-Dawad K.M.: 1993. Survey of mycoflora and mycotoxins of some dried fruits in Egypt. J. Basic Microbiol. 33, 4, ss. 279-88; [66] Zettler J.L., Navarro S.: 2001. Effect of modified atmospheres on microflora and respiration of California prunes. [W: ] Donahaye E.J., Navarro S., Leesch J.G., eds., Proc. Int. Conf. Controlled Atmosphere and Fumigation in Stored Products, Fresno, CA, ss. 169-77; [67] Żakowska Z., Stobińska H. (red.): 2000. Mikrobiologia i higiena w przemyśle spożywczym. Wyd. Politechniki Łódzkiej.



Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Kora dębu i dęb...
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.