Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 5
Artykuły > Tradycja > Higiea - siostra Panacei

Panacea Nr 1 (6), styczeń 2004 strony: 24-26

HIGIEA
- siostra Panacei
Kobieta była w naszej tradycji szafarką leków. Symbolem od wieków przypisanym apteczce domowej, aptece i wiedzy o lekach jest postać kobiety z czarą i wężem - mitologicznej Higiei.

Poradniki medyczne i podręczniki gospodarstwa domowego, szczególnie te dotyczące ziołolecznictwa, jeszcze na początku XX w. chętnie odwoływały się do tradycji apteczek domowych (dworskich), zaopatrywanych i prowadzonych zawsze przez kobiety. Autorzy poradników, zachęcając do samodzielnych kuracji ziołowych, często powoływali się na prababki, które "utrzymywały apteczki domowe, pełne ziół i wyciągów z nich, a choroby nawet najcięższe i najuporczywsze pokonywano środkami, w jakie te apteczki obfitowały" 1. Kobieta była więc w naszej tradycji szafarką leków, a symbolem od wieków przypisanym apteczce domowej, aptece i wiedzy o lekach jest postać kobiety z czarą i wężem - mitologicznej Higiei, córki lekarza doskonałego Asklepiosa, siostry Panacei. Panacea symbolizowała lek doskonały (panaceum), jej siostra - higienę i samoleczenie. Już samo jej imię, pochodzące od greckiego słowa hygieinós (przynoszący zdrowie, leczniczy) miało przynosić ulgę cierpiącym. Oto jeszcze jedno świadectwo, jak kultura starożytnej Grecji obecna jest trwale w naszej tradycji i w naszej świadomości.

Ojciec Asklepios
W popularnych mitologiach i uproszczonych zarysach greckiej religii Asklepios (u Rzymian Eskulap) pozostawał prawie niezauważony. Nie należał on do Olimpijczyków, nie wiązały się z jego postacią ani bohaterskie czyny, ani "niespokojne koligacje z innymi bóstwami". W nieśmiertelnej "Iliadzie" Homera występuje jako władca miasta Trikka w Tesalii i jako ojciec... dwóch synów, którzy posiadali umiejętności lekarskie. Nie występował ani wśród bogów, ani półbogów. Później określono jego półboskie pochodzenie: ojcem miał być bóg uzdrowiciel Apollo, a matką Kronida - kobieta śmiertelna. Jednym z atrybutów Asklepiosa był towarzyszący mu wąż. Był wychowankiem Chirona. Dzięki sztuce lekarskiej miał odwracać wyroki śmierci i przez swoje nieposłuszeństwo zginął od pioruna Zeusa. Wizerunek Asklepiosa uległ zmianie w V w. p.Chr. Wtedy zaczął się szerzyć w Grecji jego kult jako bóstwa niebiańskiego, a w okresie Cesarstwa Rzymskiego wymieniany jest nawet jako Zeus-Asklepios, czyli jako najwyższe bostwo greckiego panteonu. Pisze o tym m.in. E. Makowiecka

Sanktuaria Asklepiosa, tzw. asklepiejony, były miejscami, gdzie ludzie otrzymywali pomoc medyczną i jednocześnie były to szkoły lekarskie.

W sztuce przedstawiano Asklepiosa-Eskulapa jako dojrzałego, brodatego mężczyznę z wężem owiniętym wokół laski i czarą z płynem leczniczym. Doliczono się 186 sanktuariów [!] na terenie Grecji, Azji Mniejszej, wysp Morza Egejskiego, Italii, Sycylii i Afryki. Głównym miejscem kultu był ośrodek w Epidauros.

Higiea
nie występuje w żadnym z mitów, jest tylko postacią z orszaku Asklepiosa. Najstarszy jej kult istniał w Titane, w zachodnim Koryncie. W Rzymie rozpoczął się prawdopodobnie w 293 w. p.Chr., razem z kultem Asklepiosa, który miał przybyć z Epidauros do Rzymu pod postacią węża, na ratunek mieszkańcom w czasie zarazy. Osiedlił się na wysepce na Tybrze, gdzie powstało jego sanktuarium. Już u Homera występują jako boginie dwie jego córki: Higiea - bogini zdrowia i Panakeia - leczącą wszystko.

Według Homera wiedzę leczniczą posiadały również śmiertelne kobiety. Na roślinach świetnie znała się królowa egipska Polydamna, która pouczała m.in. piękną Helenę, jak sporządzić napój z opium powodujący zapomnienie o troskach.

Grecka królewna Agamede ratowała walczących pod Troją znając, wedle tradycji, wszystkie zioła świata. Tetyda, matka Achillesa, również świetnie posługiwała się środkami leczniczymi, a szczególnie balsamującymi. W Rzymie już od IV w. p.Chr. uosobieniem prosperity i zdrowia była

Salus
Od II w. p.Chr. następował jej powolny synkretyzm z grecką Higieą. W okresie cesarstwa Salus Augusta odbierała kult jako bogini w całej Italii. Jednym z dowodów, jak bardzo ważną rolę odgrywał kult Higiei w starożytnym świecie, było przedstawianie rzymskich cesarzowych i księżniczek jako bogiń zdrowia. 3 Wytworzył się kanon takiego wizerunku - wtedy jeszcze Salus - prawdopodobnie za czasów Nerona: postać kobieca trzymająca paterę dla złożenia ofiary, z wężem jako atrybutem. Salus i Higiea to były dwa różne bóstwa, które później zaczęto utożsamiać - choć Higiea nie powinna być utożsamiana z Salus, posiada bowiem zarówno cechy Salus jak i Valetudo. Było to w czasach, gdy w Rzymie przedstawiono Liwię jako boginię zdrowia. Taki schemat posiadają też awersy monet Antonii i Cezonii. Kolejne przedstawienia cesarzowych jako bogiń zdrowia pochodzą z okresu Antoninów. Przykładem jest moneta z Pergamonu Marka Aureliusza i Faustyny II. Przedstawia Asklepiosa i Higieę, która w lewej wyciągniętej ręce trzyma węża, a ubrana jest w peplos i welon zarzucony na lewe ramię. Podobna grupa występuje również na monetach Lucjusza Verusa. Z kolei aleksandryjska moneta Aleksandra Sewera przedstawia biust Higiei z cechami portretowymi jego matki - Julii Mamei. Zachował się także stojący posąg Lucylli z teatru w Bulla Regia. Na głowę postaci zarzucony jest kraj płaszcza, w lewej opuszczonej ręce trzyma dwa kłosy i makówkę, prawą ręką trzyma stojącą, wysoką, płonącą pochodnię, wokół której opleciony jest wąż. 4

Do naszych czasów przetrwał wizerunek bogini zdrowia, której głównymi atrybutami są czara (kielich) i wąż. Dziedzictwem naszej kultury jest więc tradycja, w której kobieta jest utożsamiana z osobą, od której możemy uzyskać pomoc w chorobie, osobą która posiada odpowiednią wiedzę i dba o to, aby mieć zawsze przygotowane odpowiednie środki lecznicze.

Ku starożytności
Jak silna była tradycja świata starożytnego w naszej kulturze, świadczy choćby popularność dzieł opartych na wiedzy lekarzy tamtego okresu na naszych ziemiach - od czasu renesansu aż do końca XIX w. - i obecność wielu pojęć, zasad i wskazówek starożytnych w obiegowej, potocznej wiedzy naszej szlachty - ziemian 5 Renesansowe encyklopedie zdrowia odwoływały się przede wszystkim do autorytetów starożytnych, tych samych, których dzieła były podstawą polskich księgozbiorów aptecznych XVI w. - Theophrasta z Erozos, Pedaniosa Dioscoridesa, Pliniusza Starszego i Galena z Pergamonu. Wśród dzieł gromadzonych przez aptekarzy w okresie renesansu były ponadto księgi autorów takich jak: Nikandros z Kolofonu, Nicolaus Praepositus z Salerno, Albertus Magnus, Nicolaus Alexandrinus, Arnoldus de Villanova, Mathaeus Silvaticus, Manlius de Bosco, Quiricus de Augustis, Valerius Cordus, Petrus Andrea Matthiolus, Leonhard Fuchs, Gabriel Fallopius, Paulus Aegineta, Avicenna, Mesue, J. Michael Savonarola, Antonius Guainerius, Hortus Sanitatis, Petrus de Crescentis, Hieronim Spiczyński, Marcin Siennik. 6 Oparte na wymienionych autorytetach herbarze były podstawowym źródłem wiedzy o lekach, m.in. dla szlachty, a ich autorzy - świadomi roli kobiet w miejscach pozbawionych dostępu do aptek i możliwości korzystania z wykształconych medyków - dedykowali je także "Paniom i Pannom" 7 lub wprost pisali, że książka "jest w języku polskim na użytek niewiast". 8

dr Iwona Arabas

Dr Iwona Arabas
jest kustoszem Muzeum Farmacji im. mgr Antoniny Leśniewskiej w Warszawie - Oddziału Muzeum Historycznego m. st. Warszawy oraz pracownikiem naukowym Instytutu Historii Nauki PAN - Zakładu Historii Nauk Ścisłych i Techniki. Prezentowała wyniki swoich badań na międzynarodowych kongresach historii farmacji w Atenach, Pradze, Heidelbergu, Paryżu, Osace, Florencji oraz na kongresach i sympozjach krajowych. Opublikowała m.in.: Pod patronatem Higiei. Udział kobiet w rozwoju nauk przyrodniczych. Pod red. I. Arabas. Warszawa 2000; "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", R. 36/1991, ss. 64-69; Z historii używania maku w Polsce [w:] Raport o maku (Papaver somniferum L.) pod red. Tadeusza L. Chruściela. Warszawa 1992, ss. 102-106; [Wspólnie z M. Malewiczem] O dziejach stosowania opium na podstawie Usus opii... Baltazara Ludwika Trallesa z 1757 r. "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", R. 4/1993, ss. 131-135; Usus opii... de Balthasar Louis Tralles, medecin silesien du XVIIIe siecle. "Revue d'Histoire de la Pharmacie", R. 41/1994, ss. 411-414; Problem narkomanii w Polsce na przełomie XIX i XX w., "Farmacja Polska", R. 52/1996, ss.174-177 oraz wiele innych.

1 L. De Verdmon Jacques. Kuracja roślinna. 1050 wypróbowanych rad i wskazówek jak leczyć ziołami i środkami domowymi - z dodaniem opisu krajowych ziół leczniczych. Warszawa 1914, s. 5.
2 Próba interpretacji rotundy w Asklepiejonie, w Pergamonie [w:] Wkład starożytności, średniowiecza i renesansu w rozwój nauk medycznych. Wybór materiałów z sesji naukowej w Toruniu 12-13 IX 1980. Toruń 1983, s. 89.
3 T. Mikocki. Sub specie deae. Rzymskie cesarzowe i księżniczki jako boginie. Warszawa 1988.
4 Według Sub specie deae, ss. 177, 329, 332 i 347.
5 Por. T. Bieńkowski. Antyk w literaturze i kulturze staropolskiej (1450-1750). Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 169.
6 Listę najbardziej popularnych ksiąg medyczno-farmaceutycznych w polskich księgozbiorach aptecznych ustalili J. Szostak, R. Muster i B. Figura. Por. Księgozbiory aptekarzy polskiech w XVI w. Rękopis Archiwum PAN nr 577/A.
7 Szymon Syreniusz. Zielnik Herbarzem z języka łacińskiego zowią. Kraków 1613, strona tytułowa. [Egzemplarz I wydania w zbiorach Centrum Fitoterapii w Gdańsku]. Nie ma wątpliwości - to kultura antyczna przekazała nam symboliczną postać kobiety - bogini zdrowia. Taka rola kobiety została ugruntowana przez wielowiekową europejską tradycję.
8 A. Glaber. Gadki o składności członków człowieczych - z Arystotelesa i też innych mędrców wybrane. Kraków 1535. Dzieło dedykowane przez autora Jadwidze z Kościelca.



Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Polifenole rośli...
Kora dębu i dęb...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.