panacea.pl

:: Otyłość - choroba cywilizacyjna
Panacea Nr 3 (8), lipiec 2004, strony: 19-21
Artykuł dodany przez: admin (2006-10-06 12:06:25)


Otyłość - choroba cywilizacyjna
Otyłość stwierdzamy u około 33% ludzi na świecie. Wskaźnik ten wykazuje tendencję wzrostową - także w Polsce. Badania POL-MONICA, przeprowadzone w Warszawie, wykazały, że tylko 32% kobiet i 30% mężczyzn miało prawidłową masę ciała!

Otyłość (Obesitas) jest zaburzeniem przemiany energetycznej, wywołującym zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej. Klasyfikowana jest jako choroba przewlekła, z grupy chorób cywilizacyjnych. Prowadzi do rozwoju zmian zwyrodnieniowych w wielu narządach. Zaobserwowano, że otyłość częściej występuje w wieku dojrzałym, zwłaszcza u kobiet oraz - generalnie - u osób obciążonych małym wydatkiem energetycznym; także w grupach społecznych o niższych dochodach i o niższym wykształceniu. Przyczyny otyłości wymagają szczegółowej klasyfikacji, ponieważ są różnorodne. Jakiekolwiek uproszczenia są tu niedopuszczalne.

Genetyka
Wyniki badań wskazują, że geny mogą wpływać na ilość tkanki tłuszczowej oraz jej rozmieszczenie w organizmie. Są nimi prawdopodobnie geny odpowiedzialne za syntezę białka o nazwie leptyna. Istnieje pogląd, że leptyna pełni rolę sygnału pomiędzy tkanką tłuszczową a obszarami mózgu odpowiedzialnymi za kontrolę przemiany materii. Przykład: mutacje w genie odpowiedzialnym za syntezę leptyny, doprowadziły do otyłości olbrzymiej u myszy. Bliższych informacji dostarczy poznanie mechanizmów regulujących zależność: insulina-leptyna. Do otyłości predysponuje nas prawdopodobnie kilka genów. W przypadku bliźniąt skłonność do dziedziczenia cech sprzyjających kumulacji tłuszczów wynosi aż 80%. U ponad 50% dorosłych osób z otyłością przynajmniej jedno z rodziców było otyłe. Ponadto występowanie tzw. "oszczędnych genów", które powodują lepsze przyswojenie i wykorzystanie energii obecnej w pokarmach, sprawia, że nawet u osób przyjmujących należną ilość kalorii, może wystąpić otyłość.

Środowisko
Otyłość występuje częściej u osób będących na niższym poziomie społeczno-ekonomicznym, które spożywają żywność złej jakości i jednocześnie wysokokaloryczną (duże ilości tłuszczu). Innym czynnikiem środowiskowym jest "siedzący" tryb życia. Mała aktywność fizyczna nie tylko nie pozwala wydatkować zgromadzonej energii w tkance tłuszczowej, ale wpływa również na przyjmowanie większej ilości pożywienia - np. w czasie oglądania telewizji lub pracy przy komputerze - czekoladki, ciasteczka, chipsy etc... Ważną rolę odgrywa kultura żywienia i nawyki żywieniowe przyjęte w danej społeczności: czas i atmosfera spożywania posiłków, sposób przygotowania, proporcja składników i ich jakość, różnorodność, obfitość.

Udowodniono, że osoby spożywające tylko 2 posiłki w ciągu dnia wykazują większą skłonność do tycia niż osoby przyjmujące 5 posiłków w równych odstępach czasowych i o mniejszej wartości kalorycznej.

Nadmierna "podaż"
Nadmiar energii dostarczany z żywnością, który nie znajduje pokrycia w jej zużyciu, jest bardzo często przyczyną otyłości, choć nie zawsze jest to zależność bezpośrednia. Instynkt odżywiania regulowany jest przez ośrodkowy układ nerwowy. Ośrodki podwzgórzowe, węchomózgowie, układ limbiczny, twór siatkowaty oraz kora mózgowa kształtują uczucie głodu i sytości. Nadrzędną funkcję kontrolną pełni podwzgórze. Ważną rolę odgrywają neurotransmitery: serotonina, dopamina, noradrenalina.

Apetyt
regulowany jest objętością posiłków, ich składem, częstością przyjmowania i walorami smakowymi. Węglowodany (cukry) dostarczane w diecie są początkowo magazynowane w wątrobie w postaci glikogenu, a ich nadmiar jest przekształcany w tłuszcz. Nadmiar aminokwasów (z rozpadu białek) jest przekształcany w glikogen, a następnie w tłuszcz.
Przyjmuje się, że zapotrzebowanie energetyczne w spoczynku (podstawowa przemiana materii) dla dorosłego człowieka wynosi 1 kcal - na 1 godzinę - na 1 kg masy ciała. Dla osoby o wadze 70 kg jest to 1680 kcal na dzień. Współczynniki energetyczne pozwalające obliczyć kaloryczność pokarmu: 1 g tłuszczu = 9 kcal; 1 g białka = 4 kcal; 1 g węglowodanów = 4 kcal.

Ciąża
Większość kobiet waży niewiele więcej rok po porodzie niż przed porodem. Jednak u około 15% obserwujemy zwiększenie masy ciała o 700 g po każdej ciąży. U niektórych kobiet ciąża może być głównym czynnikiem warunkującym otyłość. Prawdopodobnie dzieci niedożywione w życiu płodowym wykazują po urodzeniu większą skłonność do tycia (wynik zmienionej ekspresji genów, doprowadzający do wzmożonej przyswajalności pokarmu i łaknienia).

Niemowlęctwo i dzieciństwo
Przekarmianie w tym okresie prowadzi do rozwoju większej ilości komórek tłuszczowych i sprzyja rozwojowi otyłości w życiu dojrzałym. Szczególnie złym nawykiem dorosłych jest nagradzanie i pocieszanie dziecka słodyczami.

Hormony
Przyczyną otyłości mogą być zaburzenia hormonalne: niedoczynność tarczycy, nadczynność kory nadnerczy (np. w przebiegu choroby Cushinga), hiperinsulinizm (np. wywołany nowotworem trzustki), zaburzenia funkcji jajników (zespół policystycznych jajników) i zaburzenia wydzielania hormonu wzrostu.

Leki
mogą również powodować otyłość. Są to w szczególności trójcykliczne i czterocykliczne leki przeciwdepresyjne, inhibitory MAO (stosowane w stanach obniżonego nastroju i depresjach), węglan litu (w zaburzeniach nastroju), benzodiazepiny (często stosowane w stanach lękowych i zaburzeniach snu), hormony steroidowe oraz insulina.

Psyche
Do otyłości mogą prowadzić także czynniki psychogenne, takie jak bulimia czy zespół nocnego jedzenia.

Uszkodzenia mózgu
wywołane urazem, infekcją (gł. podwzgórza) lub guzem mózgu, mogą również powodować otyłość.

Ocena masy ciała
Przed rozpoczęciem "walki" z otyłością należy dokładnie określić ilość nadmiernej tkanki tłuszczowej oraz jej rozmieszczenie w organizmie. Bardzo dokładne wyniki możemy uzyskać wykonując pomiary za pomocą m.in. magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR). Są to jednak metody bardzo drogie i wykorzystywane tylko w szczególnych przypadkach. Najczęściej wystarczających informacji dostarczają niżej podane wzory, uwzględniające wzrost, wagę, obwód talii i bioder. Pomiary można więc wykonać w warunkach domowych.
Przy obliczaniu masy należnej można uwzględnić płeć. Dla kobiet: [wzrost (cm) - 100] - 10%; dla mężczyzn: [wzrost (cm) - 100] - 5%.

Wzór Broca
Masa należna (w kg) = wzrost (w cm) - 100.

BMI (Body Mass Index)
- wykazuje dużą korelację z zawartością tkanki tłuszczowej w organizmie.
BMI = masa ciała (kg) / wzrost (m)2
BMI poniżej 18,5 oznacza niedobór masy ciała; 18,5 do 25 oznacza prawidłową masę ciała; powyżej 25 wskazuje na otyłość: I stopnia (umiarkowana - w niektórych klasyfikacjach określana jako nadwaga) - gdy BMI = 25-29; II stopnia (znaczna) - gdy BMI = 30-39; III stopnia (olbrzymia) - gdy BMI > 40. Wnikliwej analizy wymagają osoby o BMI =25-29, ponieważ należy określić u nich, czy nadwaga wynika z rzeczywistego nadmiaru tkanki tłuszczowej (np. za pomocą cyrkla antropometrycznego lub magnetycznego rezonansu jądrowego), czy też jest wynikiem rozbudowanej masy mięśniowej (sportowcy) lub masy kostnej uwarunkowanej genetycznie - różnej u kobiet i mężczyzn. W tym celu należy obliczyć WHR.

WHR
Agropyron repens - perz właściwy czyli waist to hip ratio = obwód talii (cm) : obwód bioder (cm). WHR pozwala określić rozmieszczenie tłuszczu. Aby prawidłowo obliczyć WHR musimy znać obwód talii zmierzony w połowie odległości między dolnym brzegiem żeber a górnym grzebieniem kości biodrowej, oraz najszerszy obwód bioder zmierzony na wysokości krętarza większego kości udowej.

"Jabłko"
Otyłość brzuszną, czyli otyłość typu "jabłko" (tłuszcz gromadzi się głównie w środkowej części ciała) rozpoznajemy, gdy WHR jest wyższy niż 0,8 u kobiet i 1,0 u mężczyzn.

"Gruszka"
Otyłość udowo-pośladkową, czyli otyłość typu „gruszka” (tłuszcz w udach i pośladkach) rozpoznajemy, gdy wartość WHR jest poniżej 0,8 u kobiet i niższa od 1,0 u mężczyzn.

Najpierw rozpoznanie
Niewłaściwie podjęte postępowanie już w początkowym okresie "walki" z otyłością może rzutować na brak oczekiwanych rezultatów. Rodzi to poczucie bezsilności i jest bardzo często przyczyną rezygnacji.

U dzieci
Glycyrrhiza glabra - lukrecja gładka otyłość jest często wykorzystywana jako usprawiedliwienie przed podejmowaniem "rywalizacji" z rówieśnikami w czasie zajęć sportowych (zwolnienie z zajęć wychowania fizycznego) i innych obowiązków wymagających większej aktywności. Dzieci łatwo wykorzystują takie sytuacje. Niestety, z czasem pojawiają się trudności w kontaktach z rówieśnikami, z płcią przeciwną, a w dorosłości często zanika potrzeba zakładania rodziny.

U dorosłych
otyłość może być niekiedy "ucieczką" przed problemami codziennego życia. W subiektywnym odczuciu takiej osoby przyjmowanie pożywienia jest rozładowaniem napięcia emocjonalnego. Czasami otyłość może być skutkiem skomplikowanych relacji międzyludzkich, chęcią zwrócenia na siebie uwagi lub nawet rozpaczliwym wołaniem o pomoc: Niech się mną zainteresują! Niech mnie kontrolują!

Powikłania
Powikłania spowodowane otyłością mogą być różnorodne i niebezpieczne: zaburzenia gospodarki lipidowej (dyslipidemie), kamica pęcherzyka żółciowego, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze (wtórne), choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca, udar mózgowy, zmiany zwyrodnieniowe stawów, żylaki kończyn dolnych, zaburzenia oddychania w czasie snu, powikłania w przebiegu ciąży, nowotwory (u otyłych kobiet częściej stwierdzamy nowotwory macicy i sutka, u mężczyzn nowotwory jelita grubego i prostaty).

Leki roślinne?
Equisetum arvense - skrzyp polny Tak, to bardzo dobry sposób leczenia otyłości. Zioła działają wspomagająco w uzyskaniu prawidłowej masy ciała. Warto korzystać ze sprawdzonych mieszanek ziołowych, wykazujących skuteczność przy systematycznym stosowaniu. Farmakopea Polska V uwzględnia m.in. mieszankę Zioła do zmniejszania nadwagi. Zawiera ona kłącze perzu, korzeń lukrecji, korzeń mniszka, ziele skrzypu oraz korę kruszyny. Kłącze perzu (Agropyri rhizoma, syn. Graminis rhizoma) poprawia przemianę materii, działa moczopędne i słabo przeczyszczająco. Korzeń lukrecji (Glycyrrhizae radix) działa rozkurczowo i przeciwzapalnie w obrębie przewodu pokarmowego. W kontrolowanych badaniach klinicznych stwierdzono, że kwas glicyryzynowy i jego aglikon przyspieszają gojenie wrzodów żołądka. Wykazano również działanie chroniące komórki wątrobowe przed toksynami. Nadaje mieszance naturalny słodki smak. Korzeń mniszka (Taraxaci radix) działa żółciopędnie, moczopędnie, reguluje przemianę materii. Ziele skrzypu (Equiseti herba) działa moczopędnie, zawiera cenne i łatwo przyswajalne związki krzemu. Wykazano również właściwości przeciwkrwotoczne (uszczelnia naczynia krwionośne). Kora kruszyny (Frangulae cortex) pobudza perystaltykę jelita grubego, działa słabo żółciopędnie. Składniki występujące w mieszance wykazują korzystne działanie synergistyczne i wzajemnie się uzupełniające. Stosowana systematycznie i zgodnie z zaleceniami, pozwala zmniejszyć nadmierną masę ciała o około 1-3% wagi początkowej w ciągu miesiąca. Pamiętajmy, że utrata tylko 5-10% nadmiernej masy ciała poprawia nie tylko samopoczucie, ale również znacznie zmniejsza ryzyko powikłań powodowanych otyłością.

lek. med., mgr farm. Jarosław Struczyński
- Centrum Fitoterapii

Piśmiennictwo
Farmakopea Polska V i VI; Hasik J., Lutomski J. Ziołolecznictwo w chorobach wewnętrznych. Wyd. Med. "Borgis", Wwa 2000; Kohlmünzer S. Farmakognozja. PZWL, Wwa 2000; Poradnik bonifratrów - Porady medyczne i ziołolecznicze, Wwa 2000; Rośliny lecznicze w fitoterapii. IRiPZ, Poznań 1994; Samochowiec L. Kompendium ziołolecznictwa. Wyd. Med. Urban&Partner, Wrocław 2002; Strzelecka H., Kowalski J. [red.]. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000; Suchocka Z. Otyłość - przyczyny i leczenie. Biuletyn Wydziału Farmacji AMW, 2003, I; Ścibiorski C., Pasierski T. Kardiologia dla lekarzy rodzinnych. PZWL, Wwa 2001; The Merck Manual- podręcznik diagnostyki i terapii. Wyd. Med. Urban&Partner, Wrocław 2001; Wojtczak A. [red.]. Choroby wewnętrzne. PZWL, Wwa 1995.




adres tego artykułu: http://www.panacea.pl/articles.php?id=44