panacea.pl

:: Kto i jak może użytkować runo leśne?
Panacea Nr 2 (35), kwiecień - czerwiec 2011, strony: 16-17
Artykuł dodany przez: admin (2011-08-11 11:07:45)


Kto i jak może użytkować runo leśne?

W ostatnim numerze Panacei pisałem, ile i jakich płodów runa leśnego pozyskuje się w Polsce. Także o tym, jak dużym problemem staje się niekontrolowana i rabunkowa eksploatacja tego runa na cele przemysłowe.
Użytkowanie runa leśnego jest głęboko zakorzenione w tradycji polskiej. Powszechne w Polsce przekonanie, że runo „było, jest i będzie” (tak jak pewność, że „nie będzie nas, a będzie las”…) – w takim stanie rzeczy, przy wszystkich obecnych zagrożeniach, może się jednak okazać błędne, zważywszy skalę użytkowania i brak jakiegokolwiek monitoringu w tym zakresie.
Należy się zastanowić, kto i jak może użytkować runo, by nie zniszczyć wspólnego dobra, z którego wszyscy korzystają, lecz nikt nie chce się nad nim pochylić i zadbać, by mogło służyć także następnym pokoleniom.

Państwowe, czyli wspólne
Runo ustawowo jest własnością skarbu państwa, nadzorowaną przez Polskie Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe (PGLP).
Użytkowanie runa leśnego w Polsce regulują trzy akty prawne: ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz.U. Nr 101, poz. 444 z późn. zmianami) – rozdział 5 Zasady udostępniania lasów, ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. Nr 92, poz. 888 z późn. zmianami) oraz rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska w sprawie szczegółowych zasad ochrony i zbioru płodów runa leśnego oraz zasad lokalizowania pasiek na obszarach leśnych (Dz.U. Nr 6, poz. 42 z 1999). Każdy obywatel Polski ma prawo do nieodpłatnego zbioru wszelkich dóbr runa leśnego na własne potrzeby, o ile nie są one objęte stałą lub częściową ochroną lub las nie jest objęty zakazem wstępu (dotyczy to np. upraw leśnych do 4 m wysokości, powierzchni doświadczalnych, ostoi zwierząt, źródlisk rzek i potoków, okresowo w czasie zagrożenia pożarowego).

Mówi o tym ustawa o lasach. Warto zacytować najważniejsze zapisy artykułu 27 tej ustawy: 1. Lasy stanowiące własność Skarbu Państwa są udostępniane, z uwzględnieniem zakazów zawartych w art. 26 i art. 30 [26: stałe i okresowe zakazy wstępu, 30: zasady zachowania się w lesie – D.P.], do zbioru płodów runa leśnego:
1) na potrzeby własne;
2) dla celów przemysłowych, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3.
2. Zbiór płodów runa leśnego dla celów przemysłowych wymaga zawarcia umowy z nadleśnictwem.
3. Nadleśniczy odmawia zawarcia umowy, w przypadku, gdy zbiór runa leśnego zagraża środowisku leśnemu […].

Budujące są zapisy rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska: §1. Runo leśne powinno być obserwowane pod kątem oceny zagrożenia zniszczenia jednego lub więcej gatunków wchodzących w jego skład […].
§2. Zbiór płodów runa leśnego na własne potrzeby dopuszczony jest w lasach nie objętych stałym lub okresowym zakazem wstępu.

Rozporządzenie reguluje również zasady pozyskiwania grzybów, roślin i ich owoców: §4. Przy zbiorze płodów runa leśnego dopuszcza się wyłącznie:
1) zbiór owocników grzybów jadalnych bez oznak rozkładu,
2) zbiór owoców ręcznie (bez użycia jakichkolwiek narzędzi i urządzeń niszczących lub uszkadzających rośliny),
3) przy pozyskiwaniu całych roślin lub ich części –stosowanie małych łopatek, noży ogrodniczych lub sekatorów, siatek i płacht.

Jak widać, jedynym ograniczeniem w użytkowaniu runa na własne potrzeby są okresowe lub stałe zakazy wstępu do lasu. Trzeba również pamiętać o zbieraniu tylko gatunków, które nie są objęte ochroną.

Użytkowanie przemysłowe
Gdy jest mowa o pozyskiwaniu płodów runa leśnego na cele przemysłowe – które jest dużo większe niż na cele prywatne i systematycznie pogarsza ogólny stan runa – sprawa zaczyna się komplikować. Przemysłowe użytkowanie runa jest co prawda uregulowane ustawowo i podlega kontroli – poprzez podpisywanie umów z nadleśnictwami – ale diabeł tkwi w szczegółach.
Nieścisłości wynikające z brzmienia niektórych zapisów ustawy o lasach oraz przywołanego rozporządzenia (jako aktu wykonawczego do ustawy) sprawiają, że mogą być one różnie interpretowane. Nieścisłości te dotyczą zwłaszcza obowiązku podpisywania umów na zbiór i skup płodów runa leśnego z nadleśnictwami. Powtórzmy ustawowy zapis: Zbiór płodów runa leśnego dla celów przemysłowych wymaga zawarcia umowy z nadleśnictwem. Jednak rozporządzenie budzi wątpliwości: czy umowy powinni zawierać zbieracze, czy skup?
§3. Skup płodów runa leśnego może być prowadzony jedynie od osób fizycznych i prawnych, na podstawie umowy z nadleśnictwami na dokonywanie zbioru dla celów przemysłowych. Skup tych płodów powinien się odbywać zgodnie z zawartymi umowami.
Z powodu tych nieścisłości aktualnie nieopłacalny jest zbiór przemysłowy na podstawie umowy. Opłacalne jest natomiast prowadzenie skupu, który na pograniczu prawa eksploatuje zasoby runa za pośrednictwem zbieraczy. Odbywa się to praktycznie poza kontrolą, co wiąże się z nadmiernym użytkowaniem bazy surowcowej i w rezultacie może doprowadzić do jej degradacji.
Nawet gdyby skup chciał umowę podpisać, to większość nadleśnictw nie wykaże tym zainteresowania. Prawdopodobnie stanowi to dla Lasów Państwowych zbyt duży problem organizacyjny.

Kto powinien dbać o runo?
Prawnie osobą odpowiedzialną za runo leśne jest właściciel lasu (art. 13 ustawy o lasach):
1. Właściciele lasów są obowiązani do trwałego utrzymywania lasów i zapewnienia ciągłości ich użytkowania, a w szczególności do:
[…] 5) racjonalnego użytkowania lasu w sposób trwale zapewniający optymalną realizację wszystkich jego funkcji przez:
[…] b) pozyskiwanie surowców i produktów ubocznego użytkowania lasu w sposób zapewniający możliwość ich biologicznego odtwarzania, a także ochronę runa leśnego.

W przypadku lasów należących do państwa, odpowiedzialny jest ich zarządca – Polskie Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe.
Brak narzędzi w formie jednoznacznych regulacji prawnych oraz brak chęci ze strony zarządcy lasów państwowych sprawia, że nad runem w Polsce nikt nie ma pieczy. Wynikiem tego – poza postępującą degradacją runa – jest pogorszenie atrakcyjności lasów jako miejsca kontynuacji polskich tradycji, związanych ze zbieractwem leśnym.
Zrównoważony rozwój użytkowania lasu, łącznie z jego runem, wymaga znajomości bazy surowcowej, która będzie wtedy użytkowana racjonalnie, w stopniu umożliwiającym naturalne jej odtwarzanie. Odpowiednie warunki będą zapewnione, jeśli kontrola pozyskiwania płodów runa leśnego na cele przemysłowe zostanie jasno uregulowana prawem. Uściślenie zapisów prawa jest warunkiem skutecznej ochrony runa leśnego w Polsce. Dla dobra gospodarki kraju i dla dobra każdego z nas.

mgr inż. Damian Pawełek
- absolwent Wydziału Leśnego SGGW w Warszawie




adres tego artykułu: http://www.panacea.pl/articles.php?id=3505