panacea.pl

:: Pozyskiwanie leśnych roślin leczniczych
Panacea Nr 2 (31), kwiecień - czerwiec 2010, strony: 22-23
Artykuł dodany przez: admin (2010-04-07 09:07:23)


Pozyskiwanie leśnych roślin leczniczych
Dokończenie z poprzedniego numeru

Jeszcze niedawno, w połowie XX w., około 75% surowców zielarskich pozyskiwano ze stanowisk naturalnych, głównie z lasów i łąk. Dziś otrzymujemy je przede wszystkim z plantacji, a podane proporcje uległy odwróceniu. Naturalne zasoby leśnych roślin leczniczych zasługują jednak nadal na uwagę. W poprzednim numerze przypomniałem ograniczenia i zasady zbioru z takich stanowisk. Obecnie proponuję, byśmy się przyjrzeli kilku szczególnie ważnym i ogólnie znanym gatunkom roślin leśnych, dostarczających cennych surowców zielarskich.

Konwalia majowa
Convallaria maialis L.
Występuje w lasach liściastych i w zaroślach, na żyznych, próchnicznych glebach. Jest pospolita na całym niżu, w górach rzadka. To roślina zielna o długich, czołgających się kłączach. Kwitnące pędy mają wysokość do 30 cm, są bezlistne, otulone u nasady pochwami dwóch lub trzech eliptycznojajowatych, dużych, nagich, całobrzegich, odziomkowych liści. Silnie pachnące kwiaty są białe, kulistodzwonkowate, wielkości do 9 mm, o zrosłych płatkach, zebrane są w kwiatostany – jednostronne grona po 5 do 12. Roślina kwitnie w maju i w czerwcu. Owocem jest czerwona, kulista jagoda.
Cała roślina (również jagoda!) jest trująca.

Surowcem zielarskim jest ziele konwalii Herba Convallariae. Konwalia zawiera glikozydy kardenolidowe, które są trujące, ale w kontrolowanych dawkach działają wzmacniająco na mięsień serca. Ponadto zawiera saponiny, olejek eteryczny, kwasy organiczne. Poza działaniem nasercowym preparaty z konwalii wpływają również uspokajająco i moczopędnie. Kuracja może być prowadzona tylko pod kontrolą lekarza! Ziele konwalii, czyli kwiatostany wraz z otaczającymi je liśćmi, zbiera się wiosną, w początkowej fazie kwitnienia, podczas dobrej pogody. Ziele suszy się szybko w przewiewnym miejscu, w cienkich warstwach, najlepiej w suszarni, w temperaturze 80-110°C. Suszone ziele konwalii jest nietrwałe i łatwo traci ciała czynne. Konwalia jest ważną rośliną leczniczą, od dawna zbieraną zarówno na potrzeby medycyny ludowej, jak i przemysłu farmaceutycznego. Ze względu na atrakcyjny wygląd i niepowtarzalny zapach kwiatów, jest też zbierana jako roślina ozdobna. Niekontrolowana eksploatacja jej zasobów może zagrozić trwałości bazy surowcowej, dlatego konwalia została objęta częściową ochroną gatunkową. Zbiór konwalii ze stanowisk naturalnych wymaga specjalnego zezwolenia. Dla celów leczniczych konwalia jest również uprawiana.

Jałowiec pospolity
Juniperus communis L.
Jest rośliną w Polsce rozpowszechnioną, z wyjątkiem rejonów południowo-wschodnich. Najczęściej rośnie w podszyciu leśnym, w borach sosnowych, na mało żyznych, raczej wilgotnych glebach. Rośnie zarówno na nizinach, jak i w niższych położeniach górskich. Jest krzewem lub drzewem o wysokości do 12 m. Forma krzewu jest najczęściej wzniesiona. Szarobrunatna kora silnie się łuszczy. Młode gałązki są trójkanciaste. Równowąskolancetowate, proste, ostre, silnie kłujące szpilki osadzone są w okółkach po 3. Kwiaty męskie są pojedyncze, żeńskie wyrastają na szczytach pędów skróconych. Roślina kwitnie od czerwca do sierpnia. Intensywnie i przyjemnie pachnące szyszkojagody (niby-jagody) wielkości około 8 mm są kuliste, granatowoczarne, pokryte sinym woskowym nalotem. Jałowiec jest ważną rośliną leczniczą i przemysłową. Surowcem leczniczym jest szyszkojagoda jałowca Fructus Juniperi. Zawiera olejki eteryczne, flawonoidy, gorycz juniperynę, woski, żywice, cukry, kwasy organiczne. Wykazuje działanie bakteriobójcze, moczopędne, żółciopędne, pobudzające na żołądek, wykrztuśne.


Napar z suszonych szyszkojagód stosuje się pod kontrolą lekarza w leczeniu chorób przewodu pokarmowego, przy zaburzeniach trawienia, schorzeniach wątroby i dróg moczowych.

Zewnętrznie olejek jałowcowy bywa stosowany jako lek kojący w nerwobólach i bólach reumatycznych; ma również znaczenie w aromaterapii. Szyszkojagody jałowca mają szerokie zastosowanie przemysłowe. Używa się ich jako przyprawy do potraw mięsnych, w przemyśle spirytusowym do produkcji jałowcówki oraz do wyrobu kadzideł.
Szyszkojagody zbiera się, gdy są w pełni dojrzałe: jesienią, najlepiej po pierwszych przymrozkach, lub nawet zimą. Zbierać można ręcznie lub otrząsać owoce na rozłożone płachty. Aby nie utracić cennych olejków eterycznych, surowiec suszy się w temperaturze do 35°C.

Kruszyna pospolita
Frangula alnus Mill.
Znana jest również pod nazwą szakłak kruszyna Rhamnus frangula L., występuje w wilgotnych lasach, także w zaroślach, nad brzegami rzek i jezior. W Polsce pospolita na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Jest okazałym krzewem lub drzewkiem o wysokości do 5 m. Jej gałązki są skrętoległe, gładkie (bez cierni), kruche, odchodzące od pędu głównego pod prawie prostym kątem. Na powierzchni pędów widoczne są jasne przetchlinki. Liście długości do 12 cm są szeroko eliptyczne lub odwrotnie jajowate, całobrzegie, z 6-8 skośnymi nerwami z każdej strony, od spodu owłosionymi. Kwiaty są niepozorne: 5-krotne, o zielonawobiałych płatkach, wyrastają pojedynczo lub po kilka na krótkich szypułkach w kątach liści. Płatki są krótsze od trójkątnych, wydłużonych działek, pręciki są krótsze od płatków. Kwiaty pojawiają się od końca maja do lipca, czasem aż do września. Owocami są pestkowce – początkowo zielone, z czasem czerwieniejące, wreszcie w stanie dojrzałym czarne, z odcieniem fioletowym. Pojawiają się od lipca do października. Owoce kruszyny są trujące. Kruszyna jest jedną z najważniejszych roślin leczniczych, od dawna wykorzystywanych zarówno w medycynie ludowej, jak i przez przemysł farmaceutyczny. Surowcem leczniczym jest kora kruszyny Cortex Frangulae. Zawiera ona glikozydy antrachinonowe, flawony, gorycze, garbniki, saponiny i sole mineralne. Wykazuje silne działanie przeczyszczające, żółciopędne, dezynfekujące na przewód pokarmowy, wzmagające wydzielanie soków trawiennych, robakobójcze i bakteriobójcze. Stosuje się ją w postaci odwarów przy zaburzeniach przewodu pokarmowego, zaparciach, wzdęciach, w schorzeniach wątroby i pęcherzyka żółciowego. Jest środkiem o silnym działaniu, jej przedawkowanie może być szkodliwe, zwłaszcza dla kobiet w ciąży. Korę kruszyny pozyskuje się wiosną, przed rozwojem liści, z młodych gałązek. Nie wolno pozostawiać na pniu okorowanych pędów. Przed użyciem powinna być przechowywana co najmniej przez rok, chyba że była w odpowiedni sposób suszona, tzn. przez 2 godziny w temperaturze 100°C. W przeciwnym razie wykazuje szkodliwe działanie (wymiotne).

dr inż. Paweł Staniszewski

Dr inż. Paweł Staniszewski jest absolwentem Wydziału Leśnego SGGW w Warszawie. Pracuje w Katedrze Użytkowania Lasu, na Wydziale Leśnym SGGW. Zajmuje się użytkowaniem zasobów leśnych, w tym szczególnie leśnych surowców niedrzewnych, interesuje się problemami gospodarowania zasobami runa leśnego: grzybów, roślin owocodajnych i leczniczych.

Piśmiennictwo:
Antkowiak L. Rośliny lecznicze. Wyd. AR w Poznaniu, 1998; Grochowski W. Uboczna produkcja leśna. PWN, Wwa 1990; Grzywacz A., Staniszewski P. Wiem, co zbieram w lesie. Multico, Wwa 2003; Krześniak L. M. Apteczka ziołowa. Wyd. Sport i Turystyka, Wwa 1986; Kuźnicka B., Dziak M. Zioła i ich zastosowanie. Historia i współczesność. PZWL, Wwa 1977; Kuźniewski E., Augustyn-Puziewicz J. Przewodnik ziołolecznictwa ludowego. PWN, Wwa - Wrocław 1986; Mowszowicz J. Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. PWRiL, Wwa 1982; Podbielkowski Z. Rośliny użytkowe. WSiP, Wwa 1992; Polakowska M. Leśne rośliny zielarskie. PWRiL, Wwa 1982; Rumińska A., Ożarowski A. [red.]. Leksykon roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1990; Sarwa A. Wielki leksykon roślin leczniczych. Wyd. KiW, Wwa 2001; Staniszewski P. Użytkowanie niedrzewnych zasobów leśnych w trwałej i zrównoważonej gospodarce leśnej. „Postępy Techniki w Leśnictwie”, nr 99/2007, ss. 13-18; Staniszewski P. Współczesność i perspektywy rozwoju ubocznego użytkowania lasu w Polsce i na świecie, [w]: Las to nie tylko drewno. Wyd. Świat, Wwa 2007, ss. 11-16; Strzelecka H., Kowalski J. [red.]. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000; Szafer W., Kulczyński W., Pawłowski B. Rośliny polskie. PWN, Wwa 1986; http://www.gridw.pl/monprzy/p5_5.html (Biuletyn Monitoringu Przyrody)




adres tego artykułu: http://www.panacea.pl/articles.php?id=3107