panacea.pl

:: Pozyskiwanie leśnych roślin leczniczych
Panacea Nr 1 (30), styczeń - marzec 2010, strony: 16-17
Artykuł dodany przez: admin (2010-02-26 11:31:42)


Pozyskiwanie leśnych roślin leczniczych

Pozyskiwanie roślin leczniczych w Polsce kojarzy się obecnie przede wszystkim z uprawą plantacyjną. Warto przypomnieć, że jeszcze niedawno, w połowie XX w., około 75% surowców zielarskich pozyskiwano ze stanowisk naturalnych, głównie z lasów i łąk. Dziś te proporcje uległy odwróceniu. Czy w związku z tym warto jeszcze w XXI wieku pisać o naturalnych zasobach leśnych roślin leczniczych? Uważam, że warto i postaram się to udowodnić.


Kilkaset gatunków typowo leśnych roślin od stuleci jest powszechnie wykorzystywanych do celów leczniczych – zarówno w medycynie ludowej, jak i w profesjonalnej fitoterapii.

Aktualnie, biorąc tylko pod uwagę rośliny farmakopealne, nadal pozyskuje się kilkadziesiąt gatunków. Spośród licznych leczniczych roślin runa leśnego można wymienić m.in. konwalię majową, borówkę czernicę, mącznicę lekarską, widłaka goździstego, pierwiosnkę lekarską i inne. Istotne znaczenie mają także leśne drzewa i krzewy, których liście, kwiaty, pąki lub kora są używane przez przemysł farmaceutyczny. Należą do nich brzoza brodawkowata, dęby rodzime, lipa drobnolistna, jarząb pospolity, dziki bez czarny, pokrzyk wilcza jagoda, kalina koralowa, jałowiec pospolity czy kruszyna zwyczajna. Warto przeanalizować zarówno korzyści, jak też problemy i ograniczenia związane z użytkowaniem naturalnych baz surowcowych roślin leczniczych. Korzyści – to przede wszystkim powszechna dostępność surowców runa leśnego, wynikająca z pełnienia przez lasy funkcji publicznych. Istotny jest również fakt, że środowisko leśne jest, w porównaniu z rolnictwem, w bardzo niewielkim stopniu „schemizowane”, co wynika z ograniczonego stosowania w lasach chemicznych środków ochrony roślin. Poza tym znaczna część obszarów leśnych położona jest z dala od źródeł zanieczyszczeń przemysłowych. Biorąc pod uwagę surowe normy czystości surowców zielarskich, jest to nie do przecenienia. Nie wszystkie leśne rośliny lecznicze nadają się do uprawy, pozyskanie pełnowartościowego surowca jest możliwe tylko z naturalnych stanowisk.

Ograniczenia
w pozyskiwaniu leśnych surowców leczniczych wynikają głównie z konieczności przestrzegania obowiązujących regulacji prawnych. Udostępnienie przestrzeni leśnej do pozyskiwania określonych surowców jest regulowane przede wszystkim ustawą z dnia 28 września 1991 r. o lasach. Zgodnie z tą ustawą, gospodarcze pozyskiwanie leśnych roślin przemysłowych, leczniczych, owoców, mchów, porostów oraz grzybów leśnych możliwe jest po zawarciu umowy z właściwym nadleśnictwem. Decyzja o zawarciu umowy powinna być podjęta po rozpoznaniu bazy surowcowej zasobów, będących przedmiotem zainteresowania. Umowa powinna zawierać zapisy umożliwiające przedsiębiorstwu Lasy Państwowe kontrolę podmiotów gospodarczych, zajmujących się obrotem i przetwarzaniem produktów leśnych. Szczegóły dotyczące konstrukcji umowy nie są podane w ustawie o lasach. Zgodnie z zasadami użytkowania lasu, umowa ma zawierać uzgodnienia, co do rodzaju płodów i maksymalnej ich masy pozyskanej w określonym czasie oraz co do obszaru leśnego, na którym może być prowadzony zbiór. W praktyce zapisy te nie są w Polsce przestrzegane. Obserwuje się silny opór społeczny przeciwko wprowadzaniu jakichkolwiek ograniczeń dotyczących działalności mocno zakorzenionej w naszej tradycji – dotyczy to przede wszystkim zbioru grzybów i owoców, ale także, choć w mniejszym stopniu, surowców zielarskich. Po drugie, obowiązujące regulacje nie mówią jednoznacznie, co należy traktować jako „zbiór komercyjny” czy „gospodarczy”. Rozróżnienie zbioru zarobkowego od zbioru na własne potrzeby jest praktycznie niemożliwe. Kolejne ograniczenia wynikają z konieczności przestrzegania przepisów dotyczących ochrony obszarowej i gatunkowej. Problemy te normuje ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 września 2001 r. w sprawie określenia listy gatunków roślin rodzimych dziko występujących, objętych ochroną gatunkową ścisłą i częściową, oraz zakazów właściwych dla tych gatunków i odstępstw od tych zakazów. Wiele gatunków leśnych roślin leczniczych podlega ochronie częściowej (m.in. konwalia majowa, bobrek trójlistkowy, bagno zwyczajne, kopytnik pospolity, kalina koralowa), a niektóre nawet ścisłej (np. mącznica lekarska).
Pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych roślin objętych ścisłą ochroną jest zabronione.

Baza surowcowa
Podstawą do prowadzenia trwałego użytkowania zasobów runa leśnego jest rozpoznanie baz surowcowych: ich lokalizacji, charakteru i wydajności. Runo leśne powinno być obserwowane pod kątem oceny zagrożenia zniszczeniem jednego lub więcej gatunków wchodzących w jego skład. Podstawowe znaczenie ma inwentaryzacja lokalnych baz surowcowych najważniejszych gatunków roślin użytkowych, dająca informacje o lokalizacji, areale, pokryciu terenu i formach występowania inwentaryzowanych gatunków. Inwentaryzacja zasobów, jako element poprzedzający użytkowanie, powinna być realizowana przede wszystkim w odniesieniu do tych gatunków roślin użytkowych, na które obserwuje się znaczne lokalne zapotrzebowanie. Stała obserwacja zasobów runa leśnego, pod kątem zagrożenia gatunków wchodzących w jego skład, powinna być prowadzona przez służbę leśną, szczególnie w lasach, gdzie obserwuje się intensywne użytkowanie płodów runa leśnego oraz w lasach o wzmożonej penetracji turystycznej i rekreacyjnej. Niestety, ta bardzo słuszna idea również nie jest obecnie realizowana w praktyce. Szczegółowa inwentaryzacja zasobów runa leśnego w Polsce prowadzana była stosunkowo dawno, w latach 50. i 60. XX w. Dotyczyła tylko wybranych, najważniejszych gatunków. Współcześnie nie dysponujemy wiarygodnymi danymi, dotyczącymi występowania, rozmieszczenia, a zwłaszcza wydajności leśnych surowców zielarskich.

Baza surowcowa
-> Istnieje wiele zagrożeń i ograniczeń dotyczących pozyskiwana leśnych roślin zielarskich, szczególnej uwagi wymagają:

-> obniżenie poziomu wód gruntowych, powodujące zanikanie stanowisk naturalnych;
->
zanieczyszczenie środowiska, mogące eliminować niektóre wrażliwe gatunki;
->
ubóstwo i bezrobocie, przyczyniające się do podejmowania niekontrolowanego zbioru ziół, z naruszeniem zasad ochrony gatunkowej i obszarowej;
->
brak rzetelnych informacji o wielkości pozyskania, skupu i eksportu roślin leczniczych, po roku 1989 wolny rynek spowodował powstanie wielu nowych podmiotów gospodarczych, zajmujących się zielarstwem;
->
brak możliwości skutecznej kontroli pozyskiwania ziół;
->
brak pełnego rozpoznania rzeczywistej naturalnej bazy surowcowej.

Zasady
Niezależnie od istniejących luk prawnych oraz innych ograniczeń, pozyskując zioła leśne, jesteśmy zobowiązani do stosowania zasad umożliwiających trwałe i zrównoważone użytkowanie zasobów naturalnych. Idea trwałego użytkowania oznacza takie korzystanie z zasobów, dzięki któremu zaspokajamy nasze potrzeby, myśląc też jednak o potrzebach następnych pokoleń. Najważniejsze zasady pozyskiwania są następujące:

->
nie należy zbierać surowca corocznie z tego samego miejsca, stosowanie odpowiedniego dla danej rośliny nawrotu użytkowania pozwoli na regenerację bazy surowcowej;
->
miejsce i natężenie zbioru należy dostosować do zasobności bazy surowcowej; jeśli roślina w danym rejonie jest rzadka, zbiór przemysłowy zagraża jej zasobom i jest nieopłacalny;
->
jeśli to możliwe, należy zbierać przede wszystkim tam, gdzie szata roślinna ma ulec zmianie, na przykład w drzewostanie przeznaczonym do wyrębu - wskazana jest koordynacja z gospodarką leśną;
->
nie można dopuszczać do doszczętnego wyzbierania rośliny na danym stanowisku, pewna część roślin powinna pozostać, aby zapewnić odnowienie;
->
należy zbierać tylko te części roślin, które maja stanowić surowiec zielarski lub przemysłowy;
->
korę można zdejmować wyłącznie ze ściętych pędów, pozostawienie na pniu okorowanych pędów utrudnia regenerację roślin i naraża je na choroby;
->
przy pozyskiwaniu części podziemnych, młode, nieprzydatne na surowiec korzenie i kłącza należy z ponownie zakopywać;
->
zbiór ziół nie może narażać na szkodę otaczającej przyrody;
->
zbieracz zobowiązany jest przestrzegać obowiązujących przepisów, dotyczących zwłaszcza ochrony gatunkowej i obszarowej;
->
zbierać należy wyłącznie rośliny dobrze znane i właściwie oznaczone.

dr inż. Paweł Staniszewski

Dr inż. Paweł Staniszewski jest absolwentem Wydziału Leśnego SGGW w Warszawie. Pracuje w Katedrze Użytkowania Lasu, na Wydziale Leśnym SGGW. Zajmuje się użytkowaniem zasobów leśnych, w tym szczególnie leśnych surowców niedrzewnych, interesuje się problemami gospodarowania zasobami runa leśnego: grzybów, roślin owocodajnych i leczniczych.



adres tego artykułu: http://www.panacea.pl/articles.php?id=3006