Home Rejestracja Szukaj Kontakt
Menu główne
Strona główna
Logowanie
Księga gości
Rekomenduj nas
Prenumerata
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kultura
Kwiaty
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Weterynaria
Wspomnienia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 9
Artykuły > Rośliny lecznicze > Mniszek lekarski

Panacea Nr 3 (8), lipiec 2004 strony: 8-11

Mniszek lekarski
Mlecz, mlecz zajęczy, mlecz króliczy, dmuchawiec, mnich, męska stałość, popia głowa, żabi kwiat, dandelion, Löwenzahn...

mniszek(Taraxacum) - bylina z rodziny astrowatych Mniszek lekarski lub pospolity (Taraxacum officinale, syn. Taraxacum vulgare) nieodłącznie związany jest z polskim krajobrazem. Uświadomił nam to niegdyś Stanisław Wyspiański, czyniąc z tej niepozornej rośliny, traktowanej przez większość Polaków jak pospolity chwast, przedmiot pięknego, modernistycznego studium malarskiego (w cyklu Zielnik). Mniszek lekarski jest byliną z rodziny astrowatych - Asteraceae. Występuje w strefie klimatu umiarkowanego Europy, Azji i Ameryki Pn. W Polsce jest pewnym zwiastunem lata jako pospolity chwast na trawnikach, łąkach, pastwiskach, ogrodach, poboczach dróg. Dzięki swej wszędobylskości i właściwościom, w różnych częściach Polski ma różne nazwy regionalne: dmuchawiec, mlecz, mlecz zajęczy, mlecz króliczy, mnich, męska stałość, popia głowa, żabi kwiat. Najbardziej popularna nazwa angielska to dandelion (z francuskiego dent de lion), a niemiecka Löwenzahn, co w obu językach oznacza "lwi ząb".

Cała roślina
jest surowcem leczniczym. Gdy wytworzy rozetę liści i wykształci pędy z koszyczkami kwiatowymi w stanie pąków, ścina się całą część nadziemną i suszy w warunkach naturalnych (Taraxaci herba - ziele mniszka). Jeżeli natomiast po zbiorze odrzuci się pędy kwiatostanowe, otrzyma się po wysuszeniu liść mniszka (Taraxaci folium). Póżną jesienią do celów leczniczych zbiera się i suszy korzeń (Taraxaci radix). Korzeń mniszka z zielem (Taraxaci radix cum herba) otrzymuje się po wysuszeniu korzeni i części nadziemnych, zebranych przed rozwojem koszyczków kwiatowych.

Związki czynne
Działanie lecznicze mniszka lekarskiego związane jest głównie z obecnością laktonów seskwiterpenowych - pochodnych eudesmanu, germakranu i gwajanu. W starszej literaturze laktony obecne w mniszku lekarskim określano wspólną nazwą taraksacyna. Przeważnie występują one w postaci glikozydów, co zwiększa ich rozpuszczalność i prawdopodobnie dlatego warunkuje ich obecność w naparach. Gorycze występują głównie w korzeniu i dlatego uwzględnia się dla niego tradycyjne działanie amarum i cholagogum. Sok mleczny mniszka jest bogatym źródłem alkoholi triterpenowych, wśród których wymienić można taraksasterol, α- taraksasterol, ponadto tarakserol i α- i β-amyrynę oraz pochodne cykooartanu i lupanu. W kwiatach występują 16-hydroksypochodne taraksasterole: arnidiol i faradiol. Wykryto także trzy fitosterole, a mianowicie: β-sitosterol, stigmasterol i kampesterol. Znaczenie lecznicze mają występujące w liściach flawonoidy (pochodne m.in. luteoliny i kwercetyny) oraz polifenolokwasy, jak kwas cykoriowy, chlorogenowy, kaftarowy, kawowy, które obecne są w całej roślinie, z przewagą w zielu. Ponadto w mniszku występują karotenoidy, kumaryny, węglowodany- inulina, której w korzeniach zbieranych jesienią jest do 40%, sole mineralne, wśród nich sole potasu nawet do 4,5% w liściach, w korzeniach mniej, witamina C, aminokwasy oraz gumy, żywice, woski, cholina, białka, kwasy tłuszczowe, enzymy.

Właściwości lecznicze
Mniszek lekarski stosowany jest od dawna w tradycyjnej medycynie europejskiej. Już księgi zielarskie średniowiecza udokumentowały jego lecznicze zastosowanie.

Mniszek uważany jest za roślinę leczniczą, stosowaną z powodzeniem w chorobach wątroby, woreczka żółciowego, nerek, skóry i w profilaktyce cukrzycy. Stanowi surowiec do sporządzania naparów, odwarów, preparatów prostych i złożonych.

Opublikowane dowody działania farmakologicznego odwołują się do wyników badań na zwierzętach laboratoryjnych. Badań klinicznych brak. Obserwowane są następujące kierunki działania: polepszanie wydzielania żółci, wzmaganie diurezy, łagodzenie stanów zapalnych, zapobieganie tworzeniu się piasku i kamieni w układzie moczowym, pomocnicze w terapii cukrzycy, antyoksydacyjne i przeciwnowotworowe.

Wydzielanie żółci
Mniszek polepsza wydzielenie żółci oraz ułatwia jej przepływ. Działanie choleretyczne uwidacznia się przede wszystkim po podaniu wyciągów z korzeni. Główną rolę w tym działaniu przypisuje się laktonom seskwiterpenowym. Drażnią one zakończenia nerwowe grzbietu języka, pobudzają wydzielanie śliny i na zasadzie odruchu zwiększają wydzielanie soków trawiennych. Mniszek jest od dawna znanym i stosowanym środkiem pobudzającym wydzielanie pepsyny i kwasu solnego w żołądku, a wtórnie wpływającymi także na wydzielanie żółci. Działanie to zostało potwierdzone badaniami na zwierzętach laboratoryjnych, u których obserwowano 40% wzrost sekrecji żółci po podaniu odwarów ze świeżych korzeni lub liści oraz 5% wyciągu z liści z korzeniami.

Działanie diuretyczne
Aktywność diuretyczną mniszka wykazują szczególnie wyciągi z liści, choć działanie to uwidacznia się też po podaniu wyciągów z korzeni. Badania przeprowadzone na zwierzętach potwierdzają tę zależność i dowodzą najsilniejszego działania diuretycznego 4% roztworów wodnych ekstraktów ziela mniszka. Obserwowany indeks diuretyczny był najwyższy spośród równolegle badanych wyciągów m. in. z Juniperi fructus, Equiseti herba, Rubiae radix, Maydis stigma, Agropyri rhizoma. Stwierdzono, że wysoki indeks saluretyczny w stosunku do potasu wynika z dużej jego ilości w mniszku (do 4,25% K w suchym zielu). Jednocześnie straty jonu z moczem, podczas długiego podawania, są rekompensowane potasem obecnym w roślinie. Ilość jonu eliminowana z moczem jest mniejsza od przyjmowanej z surowcem. Jak dotąd jednak nie uzasadniono, czy diuretyczne działanie mniszka jest rzeczywiście wynikiem wysokiej zawartości potasu ani jaki jest mechanizm działania moczopędnego. W korelacji z działaniem diuretycznym obserwowano obniżenie wagi ciała.

Działanie przeciwzapalne
mniszka potwierdzono w badaniach na zwierzętach z indukowaną karageniną puchliną łapy. Podanie doustne etanolowego wyciągu z mniszka powodowało zmniejszenie puchliny na poziomie 25% (substancja referencyjna- indometacyna o 45%). Dowodzi to działania przeciwzapalnego i potwierdza słuszność tradycyjnego stosowania mniszka w schorzeniach reumatycznych.

Przeciw kamieniom
Przypuszcza się, iż działanie hamujące tworzenie kamieni w układzie moczowym związane jest z efektem dezynfekującym i diuretycznym oraz, tak jak np. w Equisetum arvense, prawdopodobnie z obecnością saponin utrudniających proces krystalizacji poprzez wpływ na stopień rozproszenia mukoprotein. Przeprowadzone do tej pory badania nie potwierdzają jednak istotnych zmian w parametrach fizykochemicznych moczu badanych zwierząt.

W terapii cukrzycy
Skuteczność stosowania mniszka jako środka uzupełniającego w leczeniu stanów przedcukrzycowych i cukrzycy nie jest całkowicie potwierdzona. Dostępne są wyniki wskazujące na obniżanie poziomu cukru u myszy z cukrzycą indukowaną alloksanem, po podaniu wyciągu z korzeni, jak i badania nie potwierdzające tej aktywności. Z działaniem pomocniczym mniszka w terapii cukrzycy, oprócz być może działania hipoglikemicznego, wiąże się także aktywność przeciwzakrzepowa. Schorzenia naczyń są jedną z głównych konsekwencji cukrzycy. Przewlekła hiperglikemia, nieprawidłowość w hemostazie i przepływie krwi zwiększają możliwość formowania się skrzepów, których klinicznym rezultatem są nefro-, neuro-, retino-, i makroangiopatie. Hamowanie agregacji płytek po podaniu wyciągu etanolowego z korzeni mniszka, stwarza możliwość zastosowania rośliny w celu profilaktyki angiopatii wywołanych cukrzycą. Inne badania potwierdzają także korzystny wpływ mniszka na metabolizm, objawiający się zmniejsze- niem stężenia cholesterolu całkowitego i trójglicerydów w surowicy i w komórkach wątrobowych, a wzrostem cholesterolu we frakcji HLDL.

Antyoksydacyjnie Przeciwnowotworowo Taraxaci radix - Korzeń mniszka
Obecnie oba te kierunki aktywności są przedmiotem zainteresowania naukowców. Liście charakteryzują się silniejszymi właściwościami przeciwutleniającymi niż korzenie. Składnikami odpowiedzialnymi za to działanie są prawdopodobnie polifenolokwasy i flawonoidy. Związki te znane są ze zdolności zmiatania wolnych rodników, hamowania aktywności enzymów odpowiedzialnych za peroksydację lipidów (COX, LOX), wpływu na metabolizm ksenobiotyków. Wysunięto więc przypuszczenie, iż terapeutyczne działanie mniszka lekarskiego wynika głównie z jego właściwości antyoksydacyjnych. Działanie przeciwnowotworowe gatunków z rodzaju Taraxacum, według badaczy japońskich, związane jest z obecnością taraksasterolu i tarakserolu. Związki te, w przyjętym przez autorów modelu badań, charakteryzowały się zdolnością hamowania promocji nowotworu skóry u myszy. Dodatkowo sam taraksasterol podawany doustnie wykazywał niezwykłe właściwości inhibicji spontanicznego rozwoju raka sutka u myszy. Wyniki te skłaniają do uznania roślin z rodzaju Taraxacum za wartościowe czynniki w prewencji nowotworów.

Wskazania - Zastosowania
Korzenie mniszka stosuje się jako amarum i cholagogum według monografii ESCOP, ze wskazaniem "do przywrócenia funkcji wątroby i woreczka żółciowego, przy niestrawnościach, przy braku apetytu". Przetwory z mniszka zaleca się w schorzeniach powodujących uszkodzenie wątroby i zmniejszenie wytwarzania żółci, zwłaszcza w stanach rekonwalescencji po wirusowym zapaleniu wątroby, po zabiegach na drogach żółciowych, w zastoju żółci w pęcherzyku żółciowym, w zagrożeniu kamicą żółciową i jej początkach. Stosuje się odwary, napary i nalewki. Liście mniszka, według danych monografii ESCOP, zaleca się jako środek pomocniczy w celu zwiększenia ilości moczu np. w schorzeniach reumatycznych, kamicy moczowej, w niektórych schorzeniach skórnych. Stosuje się napary, nalewki oraz sok ze świeżej rośliny.


Mniszek jest także zalecany w niedoborze soku żołądkowego, ogólnym osłabieniu u osób starszych i rekonwalescentów oraz w podatności na choroby infekcyjne i wirusowe. Przypuszcza się, że pobudza również wytwarzanie interferonu.

Uzasadnionym wydaje się też stosowanie mniszka w zapobieganiu angiopatii wywołanych cukrzycą. Zewnętrznie używa się rośliny do kąpieli kosmetycznych, a świeży sok mleczny do okładów na brodawki, kurzajki i kłykciny. Wyciągi z mniszka działają regenerująco na skórę, przyspieszają bliznowacenie i zanikanie uszkodzeń skóry. Zastosowanie w lecznictwie mają także kwiaty mniszka, choć nieprzytoczone w monografiach ESCOP. Przypisuje im się takie samo działanie lecznicze jak korzeń i ziele, ponadto zaleca w przewlekłym nieżycie jamy ustnej, gardła i oskrzeli. Syrop z kwiatów mniszka, przygotowany w domowy sposób, działa korzystnie w chorobach gardła, jamy ustnej i oskrzeli, z uporczywym kaszlem, bólem i obrzękiem. Z uwagi na swe cenne właściwości, mniszek lekarski ma zastosowanie nie tylko w medycynie, ale także w weterynarii, dietetyce, kosmetyce, rolnictwie i ogrodnictwie. Młode liście mniszka służą do przygotowywania wiosennych sałatek odtruwających i stanowią bogate źródło witaminy C. Korzenie zebrane jesienią oraz ekstrakty z korzenia specjalnie przygotowane stanowią substytut kawy naturalnej a nierozwinięte pączki zalane osoloną wodą i odstawione na jakiś czas przypominają w smaku kapary.

Na wszelki wypadek
Na zakończenie warto wspomnieć o bezpieczeństwie stosowania preparatów z mniszka. Generalnie jest uznawany za jedną z najlepiej tolerowanych roślin leczniczych. Istnieje jednak możliwość reakcji alergicznej u szczególnie wrażliwych pacjentów. Potencjalnym alergenem są pyłki mniszka mogące wywołać fotodermatozę kontaktową i reakcję krzyżową z innymi pyłkami z rodziny Asteraceae (Compositae). Według monografii Komisji E, mniszek może nasilać dolegliwości żołądkowe w przypadku nadkwaśności soku żołądka, tak jak inne surowce goryczowe. Nie ma ograniczeń co do okresu stosowania mniszka, jednak przeciwwskazaniem do stosowania preparatów z liści i korzeni mniszka jest niedrożność dróg żółciowych, ropniak pęcherzyka żółciowego, niedrożność jelit. W kamicy żółciowej stosowany może być tylko w porozumieniu z lekarzem.

dr Irena Pawłowicz, mgr Wiesława Bylka
– Katedra i Zakład Farmakognozji Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr Wiesława Bylka jest absolwentką Wydziału Farmaceutycznego AM w Poznaniu. Od 1971 r. asystentka, adiunkt ze stopniem doktora nauk farmaceutycznych, aktualnie starszy wykładowca w Katedrze Farmakognozji w Poznaniu. Autorka lub współautorka ponad 100 prac eksperymentalnych, poglądowych i komunikatów naukowych a także 9 podręczników dydaktycznych dla studentów farmacji z zakresu farmakognozji.
Mgr Irena Pawłowicz w 2002 r., na podstawie pracy dotyczącej mniszka lekarskiego, wykonanej w Katedrze Farmakognozji AM w Poznaniu, uzyskała tytuł magistra farmacji.

W Polsce ponad 500 gatunków, m.in. mniszek lekarski (pospolity) (Taraxacum officinale) mniszek (Taraxacum) - bylina z rodziny astrowatych (złożonych), zawiera sok mleczny, ponad 2000 gatunków na świecie. Korzeń gruby, palowy, liście lancetowate, powcinane, w przyziemnej rozetce. Szypułka kwiatostanowa pusta, ze szczytowym, żółtym koszyczkiem kwiatowym; owoce - niełupki z puchem kielichowym, rozsiewane przez wiatr. W Polsce ponad 500 gatunków, m.in. mniszek lekarski (pospolity) (Taraxacum officinale), do 50 cm wys., popularnie zwany mleczem lub dmuchawcem. Rośnie przy drogach, na łąkach jako chwast. Korzeń i ziele mają właściwości lecznicze. Oprócz tego z korzeni może być namiastka cykorii, z młodych liści - jarzyna, a z młodych koszyczków kwiatowych - kaparki (pikantna przyprawa kuchenna).

estry - związki organiczne, pochodne kwasów i alkoholi lub fenoli; są rozpowszechnione w przyrodzie - należą do nich np. tłuszcze roślinne i zwierzęce, woski naturalne, naturalne substancje zapachowe - składniki olejków eterycznych; hydroksykwasy w wyniku wewnątrzcząsteczkowej estryfikacji tworzą estry wewnętrzne, czyli laktony. Estry są stosowane w syntezie organicznej m.in. jako środki lecznicze. laktony [łac. lac - mleko], wewnątrzcząsteczkowe, cykliczne estry hydroksykwasów, szeroko rozpowszechnione w przyrodzie.

diuretyczny [gr. diouretikós - moczopędny]; diuretyczne leki - substancje zwiększające objętość wydalanego moczu; większość leków moczopędnych działa poprzez nasilanie wydalania jonu sodu i przez to dużej ilości wody, zwykle też nasilają wydalanie potasu; są stosowane m.in. w nadciśnieniu, obrzękach nerkowych i wątrobowych; niektóre surowce roślinne również nasilają diurezę.

saponiny [łac. sapo - mydło] - glikozydy, w których monosacharydy są połączone z aglikonem o pierścieniu steroidowym lub triterpenowym; z wodą tworzą roztwory koloidalne, łatwo pieniące się; rozpowszechnione w świecie roślinnym; używane jako środki lecznicze (wykrztuśne i nasercowe) i piorące.

hiperglikemia [gr. hyper - ponad + gr. glykys - słodki + haima - krew] - zwiększenie się zawartości glukozy we krwi powyżej normy fizjologicznej (ponad 120 mg%); przecukrzenie krwi.

fotodermatoza [gr. phos - światło + dérma - skóra] - schorzenia, w których występuje nadwrażliwość na promieniowanie nadfioletowe światła słonecznego; mogą być wrodzone lub wtórne, często wywoływane przez leki, kosmetyki, nadwrażliwość.

Piśmiennictwo
Anioł-Kwiatkowska J. Mniszek lekarski wśród najcenniejszych roślin leczniczych. "Wiadomości Zielarskie" 37 (1995), 10-11; Bisset N.G., Wichtl M. Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals Medpharm - Stuttgart 1994; Budzianowski J. Coumarins, caffeoyltartaric acids and their artifactual methyl esters from Taraxacum officinale leaves. "Planta Medica" 63 (1997), 288; ESCOP Monographs 2nd edition, Thieme, Stuttgart, New York, 2003; Grases F., Melero G., Costa-Bauzá A., Prieto R., March J.G. Urolithiasis and phytotherapy. "International Urology and Nephrology" 26 (1994), 507-511; Hagymási K., Blázovics A., Fehér J., Lugasi A., Kristó Sz.T., Kéry Á. The in vitro effects of Dandelions antioxidants on microsomal lipid peroxydation. "Phytotherapy Research" 14 (2000), 43-44; Hänsel R., Kartarahardja M., Huang J.T., Bohlmann F. Sesquiterpenlacton-ß-D-Glukopyranoside sowie ein neues Eudesmanolid aus Taraxacum officinale. "Phytochemistry" 19 (1980), 857-861; Hänsel R., Keller K., Rimpler H., Schneider G.,. Hager’s Handbuch 5. Auflage, Band 6 "Drogen P-Z", Springer-Verlag Berlin Heidelberg, 1994; Kisiel W., Barszcz B., Szneler E. A new lupane-type triterpenoid from Taraxacum officinale. "Polish Journal of Chemistry" 74 (2000), 281-283; Mascolo N., Autore G., Capasso F., Menghini A., Fasulo M.P. Biological screening of Italian medicinal plants for anti-inflamatory activity. "Phytotherapy Research" 1 (1987), 28-31; Rośliny lecznicze w fitoterapii - kompendium. IRPZ, Poznań 1994; Neef H., Declercq P., Laekeman G. Hypoglycaemic activity of selected european plants. "Phytotherapy Research" 9 (1995), 45-48; Rácz-Kotilla E., Rácz G., Solomon A. The action of Taraxacum officinale extracts on the body weight and diuresis of laboratory animals. "Planta Medica" 26 (19740, 212-217; Wolbiś M., Królikowska M., Bednarek P. Badania związków polifenolowych w Taraxacum officinale. "Acta Poloniae Pharmaceutica" 50 (1993), 153-158.


komentarz[0] |

© 2005-2011 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.