Home Rejestracja Szukaj Kontakt

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu swiadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczacych cookies oznacza, że beda one zamieszczane w Państwa urzadzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień przechowywania i uzyskiwania dostępu do cookies przy pomocy ustawień przegladarki lub urzadzenia końcowego, z których Państwo korzystacie. X

Menu główne
Strona główna
Logowanie
Księga gości
Rekomenduj nas
Prenumerata
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 5
Artykuły > Zioła przyprawowe > Cząber

Panacea Nr 3 (12), lipiec - wrzesień 2005 strony: 18-20

Cząber Przez długie stulecia cząber odgrywał rolę pożytecznej przyprawy kuchennej, stosowanej w różnych krajach, zwłaszcza w Grecji i w Rzymie.

Saturej lub hyzop ogrodowy (...) i tymianki to korzenne przyprawy ubogich ludzi - do wszelkich potraw, gotowane z mięsem i rybami, wywołują apetyt, służą żołądkowi, pobudzają do szlachetnych czynów... Tak pisał w roku 1551 Hieronymus Bock, znany też jako Tragus (1498-1554), jeden z ojców botaniki, autor słynnego zielnika "Neu Kreuterbuch" (1539). Pod opinią Bocka na temat hyzopu ogrodowego, czyli cząbru podpisałby się i dziś niejeden fitoterapeuta. Może miałby tylko wątpliwości co do tego, czy teza o pobudzaniu do szlachetnych czynów została naukowo zweryfikowana...

Satureja hortensis L.
jest rośliną jednoroczną z rodziny jasnotowatych Lamiaceae. Inne nazwy to cząberek, pieprzyk, fasolowe ziele, dzięcielina. Pochodzi z rejonu basenu Morza Śródziemnego, Azji Mniejszej i Indii Wschodnich. Występuje także w Ameryce Północnej, w niższych partiach Kaukazu, Alp i Andów. Roślina wyrasta do wysokości 40-60 cm, pęd główny jest silnie rozgałęziony, pędy boczne gęsto ulistnione liśćmi lancetowatymi, całobrzegimi. W kątach liści wyrasta duża ilość krótkopędów, zwiększających masę rośliny. Cząber kwitnie obficie od lipca do sierpnia, kwiaty są białe, różowe lub lekko liliowe. O masie surowca decyduje ilość wytworzonych przez rośliny liści, kwiatów i krótkopędów. Cała roślina jest gruczołowato owłosiona. W uprawie spotyka się dwie podstawowe formy cząbru - niemiecką, wyższą (do 60 cm), skąpo ulistnioną, o małej liczbie kwiatów i francuską - niższą (do 45 cm), silnie rozkrzewioną, obficie ulistnioną, o dużej liczbie kwiatów.

Jedyną polską odmianą cząbru jest odmiana 'Saturn', wyhodowana w Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu - dająca wysoki plon. Rośliny są krępe, gęsto ulistnione, obficie kwitnące.

Częścią użytkową rośliny są ulistnione pędy z kwiatami w stanie świeżym lub suszone. W handlu znajduje się całe ziele - otarte lub sproszkowane. W języku łacińskim satur oznacza "nasycony, pełny, obfity". Nazwy satureia, satureium wymieniane były już przez Owidiusza (I w. p.Chr.) i Pliniusza Starszego (I w. po Chr.). Informacje na temat gatunku znajdujemy także u Hipokratesa oraz Dioskuridesa, który zalecał stosowanie ziela cząbru na choroby płuc, żołądka i pęcherza moczowego oraz jako środek periodogenny. W rzymskiej etymologii ludowej nazwa cząbru wywodzi się od lubieżnika Satyra, co wskazuje, iż spełniał on również rolę środka wzmacniającego popęd płciowy.

Przyprawa
Przez długie stulecia cząber odgrywał rolę pożytecznej przyprawy kuchennej, stosowanej w różnych krajach, zwłaszcza w Grecji i w Rzymie. W Polsce jego uprawa i stosowanie do wielu potraw znane są od XI w. Marcin z Urzędowa pisał, iż "cząber jest pospolite ziele, że je też w serzech jedzą w Polszcze".

W średniowieczu
wierzono w magiczną moc cząbru i w to, że po spożyciu pobudza do podejmowania szlachetnych czynów. Był ceniony nie tylko jako roślina przyprawowa, ale także jako roślina lecznicza.

Cząber leczy
Cząber Obecnie jest uprawiany w wielu krajach i ceniony głównie jako przyprawa. Przejawia też działanie przeciwzapalne, antyseptyczne i wiatropędne. Przeciwdziała nadmiernej fermentacji jelitowej, działa lekko obstrukcyjnie i przeciwbiegunkowo. Zewnętrznie jest stosowany do kąpieli w stanach zapalnych skóry. W ukąszeniach owadów stosuje się napar z 25-30 g ziela na 1 l wody. Można również natrzeć swędzące miejsca sokiem ze świeżych liści. W kosmetyce cząber można stosować do maseczek ściągających oraz do przemywania tłustej cery.

W medycynie ludowej
był stosowany jako środek pobudzający wydzielanie soków żołądkowych, w nieżytach przewodu pokarmowego, przeciwbiegunkowy, moczopędny, przeciwrobaczy, napotny, a także podniecający i pobudzający seksualnie. Wraz z dokładnym poznaniem składu rośliny odrzucono jej zastosowanie jako środka podniecającego oraz ograniczono nieco wykorzystanie cząbru w lecznictwie poprzez używanie go niemal wyłącznie w skuteczniejszych mieszankach. Tłumaczy się to bardzo łagodnym działaniem, jaki wywiera na organizm, to z kolei przemawia za szerokim stosowaniem go jako przyprawy kuchennej.
Aczkolwiek współcześnie roślina odgrywa stosunkowo małą rolę jako środek leczniczy, to dla poprawy trawienia można sporządzić napar zalewając 5 do 10 g ziela cząbru szklanką wrzątku. Przy braku apetytu, niedokwaśności, w lekkich nieżytach przewodu pokarmowego i nadmiernej fermentacji jelitowej wskazane jest pić po posiłkach napary 2-3 razy dziennie po ćwierć szklanki z mieszanki cząbru i mięty, rumianku, dziurawca, lukrecji, kopru włoskiego czy kłącza tataraku. Zamiast naparu można również stosować olejek cząbrowy w ilości 3-5 kropli z miodem, 3 razy dziennie pod koniec posiłków. Podobne działanie lecznicze (środek pobudzający wydzielanie soku żołądkowego, moczopędny, przeciwbakteryjny i przeciwbiegunkowy) przejawia cząber spożywany jako przyprawa.

Do potraw
cząber może być stosowany w stanie świeżym jak również po wysuszeniu. Charakteryzuje się silnym, dość ostrym aromatem, smakiem korzennym, zbliżonym nieco do pieprzu. Jest doskonałą przyprawą do wszelkich potraw z warzyw strączkowych, jak fasola, soczewica czy groch, stąd jego nazwa "ziele fasolowe". Dodaje smaku zupom o mdłym zapachu - ziemniaczanej, krupnikowi, grochówce. Doskonale łączy się z pomidorem, jest dobrą przyprawą do ryb (zwłaszcza pstrąga). Cząbrem przyprawia się też dziczyznę, zawiesiste sosy, tłuste mięsa, farsze, niektóre grzyby, sałatki. Wchodzi w skład pieprzu ziołowego i czubricy, popularnej przyprawy rodem z Bułgarii, oraz ziół prowansalskich.

Cząber dodaje się pod koniec przyrządzania potraw, gdyż długo gotowany gorzknieje (wyzwala gorycze) i traci zapach. Można nim aromatyzować ocet i olej.

UDZIEC WIEPRZOWY
pieczony z cząbrem: 700 g udźca wieprzowego bez kości, 1 cebula, 1 szklanka jasnego piwa, 3 łyżki masła, 1 łyżka świeżego, posiekanego cząbru lub łyżeczka cząbru suszonego, 5 szyszkojagód jałowca, 2 ząbki czosnku, 1 łyżka mąki pszennej, mielony czarny pieprz. Obrany czosnek przecisnąć przez praskę, rozetrzeć z solą i utłuczonym jałowcem, wymieszać z cząbrem. Mięso podzielić na 5 porcji, natrzeć przygotowaną przyprawą i odstawić na 2 godziny do lodówki. Łyżkę masła roztopić w brytfance, włożyć mięso oprószone mąką, posypać pokrojoną w wiórki cebulą, skropić drugą łyżką roztopionego masła, piec 10' w piekarniku w temperaturze 200°C, po czym mięso obrócić i piec jeszcze 30'. Pod koniec pieczenia wlać piwo. Gotowe mięso wyjąć, sos przecedzić, zagęścić i doprawić do smaku świeżo zmielonym pieprzem i solą. Udziec podawać polany sosem, z kluskami śląskimi lub kładzionymi i surówką.

FASOLA SZPARAGOWA
z boczkiem: 750 g zielonej fasoli szparagowej, sól, pęczek świeżego cząbru, 125g przerośniętego boczku, 60 g masła. Strąki fasoli gotować w lekko posolonej wodzie razem ze związanym w pęczek cząbrem przez 10', potem cząber wyjąć z garnka. Boczek pokroić w cienkie paski i wysmażyć na patelni. Fasolkę osączyć, ułożyć na półmisku, ugarnirować wysmażonym boczkiem. Podawać do kotletów mielonych i ziemniaków z wody.

KACZKA Z CZĄBREM
1 kaczka, wątróbka z kaczki, 1 cebula, 1 ząbek czosnku, 1 mała bułka, suszone zioła: cząber, tymianek, rozmaryn, 1 szklanka koniaku, 3 pomidory, sól, pieprz czarny mielony. Wątróbkę drobno pokroić, utrzeć z posiekaną cebulą, zmiażdżonym czosnkiem, rozdrobnioną bułką i ziołami, skropić koniakiem i odstawić na 15' do lodówki. Masą natrzeć sprawioną i osuszoną tuszkę kaczki z zewnątrz i wewnątrz, wstawić na kilka godzin do lodówki. Tuszkę posolić, popieprzyć, umieścić w brytfance, dodać obrane ze skórki pomidory, podlać odrobiną wody, upiec w gorącym piekarniku, polewając sosem. Kaczkę podzielić na części i przez chwilę dusić w sosie. Podawać z ziemniakami.

Ziele cząbru
Herba Saturejae, zebrane w czasie kwitnienia zawiera olejek eteryczny (1,30-3,07%), którego głównymi składnikami są karwakrol (30-40%) i p-cymen (20-30%), a także alfa- i beta-pinen, borneol, terpineol, kariofylen i linalol. Najwyższe zawartości olejku posiada ziele zebrane na początku kwitnienia roślin. Surowiec zawiera również 4-9% garbników, żywice, do 40 mg·100 g-1 flawonoidów (rutozyd), do 50 mg·100 g-1 witaminy C i sole mineralne, zwłaszcza cynku potasu, magnezu, żelaza, sodu i inne.

Uprawa cząbru
nie jest skomplikowana. Rośliny potrzebują miejsca osłoniętego od wiatru, dobrze nasłonecznionego, gleby ciepłej, umiarkowanie wilgotnej, o dobrej strukturze, próchnicznej i wolnej od chwastów. Najlepsze pod uprawę cząbru jest stanowisko po roślinach motylkowych i okopowych. Nawożenie mineralne stosuje się w następujących ilościach na 1 hektar: 60-80 kg N - 2/3 dawki przed siewem, pozostałą część w dwóch równych dawkach: po wschodach i po pierwszym zbiorze. Nawozy fosforowe (50-70 kg P2O5·ha-1) i potasowe (80-100 kg K2O·ha-1) - w całości w czasie przygotowania pola przed siewem nasion. Nasiona wysiewa się bezpośrednio na polu, w kwietniu, w rzędy co 30 cm, na głębokość nie większą niż 1 cm. Norma siewu wynosi 7-10 kg·ha-1. Wschody cząbru ukazują się po 14-20 dniach, nasiona kiełkują równomiernie. Pielęgnacja polega na odchwaszczaniu, spulchnianiu gleby w międzyrzędziach, nawadnianiu i zasilaniu pogłównym azotem. W walce z chwastami można stosować herbicydy: bezpośrednio po siewie Afalon 50 WP, Afalon 450 SC, Linuron 50 WP lub Linurex 50 WP, każdy w dawce 2,0 kg·ha-1; najpóźniej kilka dni przed wschodami cząbru Reglone 200 SC (2,0-4,0 l·ha-1); po wschodach na chwasty jednoliścienne Kusagard (2,0 kg·ha-1), Fusilade Super lub Gallant 125 EC (1,0-1,5 l·ha-1). Zbiór przeprowadza się w fazie początku kwitnienia roślin, co przypada zazwyczaj w drugiej połowie lipca. Po pierwszym zbiorze rośliny odbijają i na początku września uzyskuje się jeszcze jeden zbiór. Ziele suszy się w temperaturze nie przekraczającej 35°C. Plon suchego ziela wynosi 1,5-2,0 t·ha-1, stosunek ziela świeżego do suchego 4:1, a udział liści w plonie 40-50% (ziele otarte). Dobrze wysuszony surowiec ma oliwkowo-zieloną barwę i silny, korzenny aromat. Inną metodą jest uprawa cząbru na zbiór pęczkowy (badania prowadzone przez autorów artykułu). Nasiona cząbru wysiewa się sukcesywnie, począwszy od 10 kwietnia aż do lipca, w rzędy co 20 cm, w ilości 10 kg·ha-1. Rośliny zbiera się, gdy osiągną wysokość 15-20 cm i sprzedaje powiązane w pęczki.

Cząber górski
Satureja montana L., nazywany także cząbrem włoskim lub zimowym, ma zbliżone walory do cząbru ogrodowego, jest jednak rzadziej u nas spotykany. To bylina pochodząca z basenu Morza Śródziemnego. Rośliny silnie rozgałęzione wyrastają do 40 cm wysokości. Liście są całobrzegie, lancetowate, nieco skórzaste, szorstko owłosione, gruczołowato punktowane. Kwiaty cząbru górskiego są barwy białej lub różowej, aromat rośliny jest zbliżony do aromatu cząbru ogrodowego, lecz silniejszy. Surowiec cząbru górskiego zawiera więcej olejku eterycznego, a jego zastosowanie jest identyczne jak cząbru ogrodowego. Cząber górski można uprawiać z nasion wysiewanych w kwietniu bezpośrednio na polu lub na rozsadniku. Okres produkcji rozsady trwa 6-8 tygodni. Inną metodą jest rozmnażanie z sadzonek z piętką, które łatwo się ukorzeniają i gdy wytworzą dostatecznie silny system korzeniowy, przesadza się je na miejsce stałe.

dr inż. Dorota Jadczak
- Akademia Rolnicza w Szczecinie, Katedra Warzywnictwa
dr inż. Monika Grzeszczuk
- Akademia Rolnicza w Szczecinie, Katedra Mikrobiologii i Biotechnologii Środowiska


komentarz[0] |

Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Reumatoidalne zap...
Ruszczyk kolczast...
Selen - pierwiast...
Propolis, mleczko...
Nadciśnienie tę...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Lucerna - niedoce...
Kora dębu i dęb...
Wąkrota azjatyck...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Rumianek
Zioła dla niemow...
Reklama
IWLF Labofarm Labovet
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2017 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.